અલ-નીનોની સંભવિત અસર વચ્ચે શિયાળુ પાક માટે જૂનાગઢ કૃષિ યુનિવર્સિટીની ખેડૂતોને મહત્વપૂર્ણ સલાહ, પાણી બચાવવા વિશેષ ભલામણ

જૂનાગઢ,તા. ૧૯
વૈશ્વિક આબોહવાકીય પરિવર્તન અને અલ-નીનો જેવી હવામાન પરિસ્થિતિઓની સંભવિત અસરને ધ્યાનમાં રાખીને જૂનાગઢ કૃષિ યુનિવર્સિટીએ આગામી રવિ ઋતુ દરમિયાન શિયાળુ પાકનું વાવેતર કરતા ખેડૂતો માટે મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા જાહેર કરી છે. ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્રના અર્ધશુષ્ક વિસ્તારોમાં વરસાદની અનિયમિતતા, વધતું તાપમાન, જમીનમાં ભેજની અછત અને સિંચાઈ માટે પાણીની મર્યાદિત ઉપલબ્ધતાને ધ્યાનમાં રાખીને ખેડૂતોને પાણીનો કરકસરયુક્ત અને વૈજ્ઞાનિક રીતે ઉપયોગ કરવા ભલામણ કરવામાં આવી છે.
જૂનાગઢ કૃષિ યુનિવર્સિટી દ્વારા જણાવવામાં આવ્યું છે કે બદલાતી હવામાન પરિસ્થિતિઓ વચ્ચે શિયાળુ પાકનું ઉત્પાદન અને ઉત્પાદકતા જાળવી રાખવા માટે પાણીનું યોગ્ય વ્યવસ્થાપન અત્યંત જરૂરી છે. ખાસ કરીને જે વિસ્તારોમાં સિંચાઈ માટેના સ્ત્રોતો મર્યાદિત છે ત્યાં ખેડૂતો અગાઉથી આયોજન કરે તો ઉપલબ્ધ પાણીનો વધુ અસરકારક ઉપયોગ કરી શકે છે.
સૌરાષ્ટ્રના અનેક વિસ્તારોમાં ખેતી વરસાદ અને ભૂગર્ભજળ પર આધારિત છે. વરસાદની અનિયમિતતા અથવા અપેક્ષા કરતાં ઓછા વરસાદને કારણે જમીનમાં ભેજનું પ્રમાણ ઘટી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં શિયાળુ પાકને તેની જરૂરિયાત મુજબ પાણી ન મળે તો પાકની વૃદ્ધિ, વિકાસ અને ઉત્પાદન પર પ્રતિકૂળ અસર થઈ શકે છે.
કૃષિ યુનિવર્સિટીએ જણાવ્યું છે કે પાણીની અછત માત્ર પાકની વૃદ્ધિને જ અસર કરતી નથી, પરંતુ દાણાની ગુણવત્તા અને અંતિમ ઉત્પાદન પર પણ અસર કરી શકે છે. તેથી ખેડૂતો માટે રવિ ઋતુની શરૂઆત પહેલાં જ પાક અને સિંચાઈનું યોગ્ય આયોજન કરવું જરૂરી છે.
ખેડૂતોને પોતાની જમીનનો પ્રકાર, સ્થાનિક હવામાન અને સિંચાઈ માટે ઉપલબ્ધ પાણીના જથ્થાને ધ્યાનમાં રાખીને પાકની પસંદગી કરવા સલાહ આપવામાં આવી છે. દરેક પાકની પાણીની જરૂરિયાત અલગ હોય છે. આથી મર્યાદિત પાણી ધરાવતા વિસ્તારોમાં સ્થાનિક પરિસ્થિતિને અનુરૂપ પાક અને તેની યોગ્ય જાત પસંદ કરવી મહત્વપૂર્ણ છે.
કૃષિ યુનિવર્સિટીના જણાવ્યા અનુસાર, યોગ્ય પાકની સાથે સમયસર વાવણી કરવાથી પણ ઉપલબ્ધ ભેજનો વધુ સારો ઉપયોગ થઈ શકે છે. વાવણીના સમયમાં બિનજરૂરી વિલંબ થાય તો પાકની વૃદ્ધિ દરમિયાન પાણીની જરૂરિયાત અને હવામાનની પરિસ્થિતિ વચ્ચે અસંતુલન સર્જાઈ શકે છે.
આથી ખેડૂતોએ કૃષિ નિષ્ણાતોની સલાહ અને સ્થાનિક હવામાનની સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને વાવણીનું આયોજન કરવું જોઈએ.
પાણીની બચત માટે યુનિવર્સિટીએ સૂક્ષ્મ સિંચાઈ પદ્ધતિઓ અપનાવવા પર વિશેષ ભાર મૂક્યો છે. તેમાં ટપક સિંચાઈ, ફુવારા પદ્ધતિ અને રેઇન પાઇપ જેવી પદ્ધતિઓનો સમાવેશ થાય છે.
ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિ દ્વારા પાણી પાકના મૂળ વિસ્તારમાં નિયંત્રિત પ્રમાણમાં પહોંચાડી શકાય છે. આ પદ્ધતિ યોગ્ય પાક અને જમીનની પરિસ્થિતિમાં અપનાવવામાં આવે તો પાણીનો બગાડ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
તે જ રીતે ફુવારા અને રેઇન પાઇપ જેવી પદ્ધતિઓ દ્વારા પણ પાણીનું વધુ વ્યવસ્થિત વિતરણ કરી શકાય છે. જોકે કઈ સિંચાઈ પદ્ધતિ વધુ યોગ્ય રહેશે તેનો નિર્ણય પાક, જમીન અને ઉપલબ્ધ સાધનોને ધ્યાનમાં રાખીને કરવો જરૂરી છે.
કૃષિ યુનિવર્સિટીએ ખેડૂતોને પાકની પાણીની જરૂરિયાત મુજબ પિયત આપવાની સલાહ આપી છે. માત્ર નક્કી કરેલા દિવસોના અંતરે પાણી આપવાને બદલે જમીનમાં રહેલા ભેજ અને પાકની વૃદ્ધિની અવસ્થાને ધ્યાનમાં રાખીને પિયતનું આયોજન કરવું વધુ ઉપયોગી બની શકે છે.
ખાસ કરીને પાકની કટોકટીની અથવા નિર્ણાયક વૃદ્ધિ અવસ્થાએ પાણીની અછત સર્જાય તો ઉત્પાદન પર વધુ અસર થઈ શકે છે. આથી આવી અવસ્થાએ સમયસર પિયત આપવાને પ્રાથમિકતા આપવા ભલામણ કરવામાં આવી છે.
પાકની કઈ અવસ્થા પાણીની દૃષ્ટિએ સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે તે પાક પ્રમાણે અલગ હોય છે. તેથી ખેડૂતોએ પોતાના ખેતરમાં વાવેલા પાક માટે કૃષિ નિષ્ણાતોની ભલામણ મુજબ પિયતનું આયોજન કરવું જોઈએ.
જમીનમાં ભેજ જાળવી રાખવા માટે મલ્ચિંગ પદ્ધતિ અપનાવવાની પણ સલાહ આપવામાં આવી છે. મલ્ચિંગ દ્વારા જમીનની સપાટી ઢાંકી રાખવાથી પાણીનું બાષ્પીભવન ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
આ ઉપરાંત પાકના અવશેષોનો યોગ્ય ઉપયોગ કરીને પણ જમીનમાં ભેજ જાળવવામાં સહાય મળી શકે છે. ખાસ કરીને ગરમ અને શુષ્ક હવામાન દરમિયાન જમીનમાંથી ભેજ ઝડપથી ઘટતો અટકાવવા માટે આવી પદ્ધતિઓ ઉપયોગી બની શકે છે.
જૂનાગઢ કૃષિ યુનિવર્સિટીએ જમીનની તંદુરસ્તી સુધારવા માટે પ્રાકૃતિક કૃષિ આધારિત જમીન વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓ અપનાવવા પણ ભલામણ કરી છે.
જમીનમાં કાર્બનિક પદાર્થોનું પ્રમાણ અને જમીનની રચના સુધારતી યોગ્ય ખેતી પદ્ધતિઓ જમીનની ભેજ જાળવવાની ક્ષમતામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. આવી પદ્ધતિઓનો લાંબા ગાળે ઉપયોગ કરવાથી જમીનની ઉત્પાદકતા અને જળસંસાધનોના કાર્યક્ષમ ઉપયોગને પ્રોત્સાહન મળી શકે છે.
યુનિવર્સિટીએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે શિયાળુ પાકમાં પાણીનું વ્યવસ્થાપન કરતી વખતે માત્ર પાણીની ઉપલબ્ધતા જ નહીં, પરંતુ હવામાનની આગાહી પણ ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.
ખેડૂતોને નિયમિત હવામાન માહિતી મેળવવા અને તેના આધારે પિયત તથા અન્ય ખેતી કામગીરીનું આયોજન કરવા અનુરોધ કરવામાં આવ્યો છે.
જો આગામી દિવસોમાં તાપમાન વધવાની અથવા શુષ્ક હવામાન રહેવાની આગાહી હોય તો પાકની સ્થિતિ અને જમીનમાં ભેજનું પ્રમાણ ચકાસીને યોગ્ય નિર્ણય લેવો જોઈએ.
તે જ રીતે જમીનમાં પૂરતો ભેજ ઉપલબ્ધ હોય ત્યારે બિનજરૂરી પિયત ટાળવાથી પાણીનો બચાવ કરી શકાય છે. આ માટે ખેડૂતોને વૈજ્ઞાનિક સલાહ અનુસાર પાણીનું આયોજન કરવા જણાવવામાં આવ્યું છે.
કૃષિ યુનિવર્સિટીએ પાકના નિયમિત નિરીક્ષણ પર પણ ભાર મૂક્યો છે. બદલાતી હવામાન પરિસ્થિતિઓને કારણે કેટલાક પાકોમાં રોગ અને જીવાતની સમસ્યામાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
ખાસ કરીને ગરમ અને શુષ્ક હવામાનની સ્થિતિમાં અમુક પ્રકારની જીવાતો માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે. જોકે તમામ પાકોમાં એકસરખી અસર થાય એવું જરૂરી નથી.
આથી ખેડૂતોએ ખેતરમાં પાકની વૃદ્ધિ, પાંદડાંની સ્થિતિ અને રોગ-જીવાતનાં સંભવિત લક્ષણોનું નિયમિત નિરીક્ષણ કરવું જોઈએ.
જો પાકમાં રોગ અથવા જીવાતનાં લક્ષણો જોવા મળે તો પોતાની રીતે બિનજરૂરી દવાઓનો ઉપયોગ કરવાને બદલે કૃષિ નિષ્ણાતોની સલાહ મુજબ નિયંત્રણનાં પગલાં લેવા ભલામણ કરવામાં આવી છે.
યુનિવર્સિટીના જણાવ્યા અનુસાર, પાણીની અછત અને હવામાનના ફેરફારો સામે પાકને સુરક્ષિત રાખવા માટે સંકલિત પાક વ્યવસ્થાપન જરૂરી છે. તેમાં યોગ્ય વાવણી સમય, પાકની પસંદગી, જમીનનું વ્યવસ્થાપન, સિંચાઈ અને રોગ-જીવાતનું નિરીક્ષણ જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.
આ તમામ બાબતોનું સંકલિત આયોજન કરવામાં આવે તો ઉપલબ્ધ પાણીનો બગાડ ઘટાડીને પાકની ઉત્પાદકતા જાળવવામાં મદદ મળી શકે છે.
સૌરાષ્ટ્ર જેવા અર્ધશુષ્ક વિસ્તારોમાં પાણીનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ ખેતી માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. મર્યાદિત જળસંસાધનો ધરાવતા ખેડૂતો માટે પાકની જરૂરિયાત અનુસાર પાણી આપવું અને જમીનમાં ભેજ જાળવવાની પદ્ધતિઓ અપનાવવી ઉપયોગી બની શકે છે.
આગામી રવિ ઋતુમાં અલ-નીનોની સંભવિત અસરને ધ્યાનમાં રાખીને જૂનાગઢ કૃષિ યુનિવર્સિટીએ ખેડૂતોને અગાઉથી સાવચેતી રાખવા અનુરોધ કર્યો છે. જોકે અલ-નીનોની અસર દરેક વિસ્તારમાં એકસરખી રહેશે એવું જરૂરી નથી. સ્થાનિક હવામાન અને વરસાદની વાસ્તવિક સ્થિતિના આધારે ખેતી સંબંધિત નિર્ણયો લેવા જરૂરી છે.
યુનિવર્સિટીએ ખેડૂતોને હવામાનની આગાહી, જમીનના ભેજ અને પાકની વૃદ્ધિની અવસ્થાને ધ્યાનમાં રાખીને પિયત આપવાની સાથે કૃષિ વૈજ્ઞાનિકોની ભલામણોનું પાલન કરવા જણાવ્યું છે.
પાણીનો કરકસરયુક્ત ઉપયોગ, યોગ્ય પાક અને જાતની પસંદગી, સૂક્ષ્મ સિંચાઈ, મલ્ચિંગ તથા સમયસર રોગ-જીવાત નિયંત્રણ જેવી પદ્ધતિઓ દ્વારા ઓછા પાણીમાં ટકાઉ ઉત્પાદન મેળવવા પ્રયાસ કરવા ખેડૂતોને અપીલ કરવામાં આવી છે.
જૂનાગઢ કૃષિ યુનિવર્સિટીની અખબારી યાદીમાં જણાવ્યા અનુસાર, બદલાતી આબોહવાકીય પરિસ્થિતિઓમાં શિયાળુ પાકનું ઉત્પાદન જાળવી રાખવા માટે પાણીનું વૈજ્ઞાનિક અને કાર્યક્ષમ વ્યવસ્થાપન અનિવાર્ય છે. આથી ખેડૂતોએ આગામી રવિ ઋતુમાં પાણીની ઉપલબ્ધતા પ્રમાણે આગોતરું આયોજન કરી ઉપલબ્ધ જળસંસાધનોનો મહત્તમ ઉપયોગ કરવા ભલામણ કરવામાં આવી છે.