ચહેરા પર પતંગિયા આકારના લાલ ચકામા અને સાંધામાં દુખાવો થાય છે? લ્યુપસ બીમારીનો સંકેત હોઈ શકે

ચહેરા પર વારંવાર લાલ ચકામા દેખાવા, સાંધામાં દુખાવો થવો અને સતત થાક અનુભવાવા જેવી ફરિયાદોને ઘણા લોકો સામાન્ય એલર્જી અથવા નબળાઈ માની લે છે. પરંતુ જો આ લક્ષણો લાંબા સમય સુધી રહેતા હોય અથવા વારંવાર પાછા આવતા હોય તો કેટલીક પરિસ્થિતિમાં તે શરીરની રોગપ્રતિકારક પ્રણાલી સાથે જોડાયેલી બીમારીનો સંકેત હોઈ શકે છે. આવી જ એક મહત્વપૂર્ણ બીમારી Systemic Lupus Erythematosus એટલે કે SLE છે, જેને સામાન્ય રીતે લ્યુપસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
લ્યુપસ એક Autoimmune Disease છે. સામાન્ય રીતે શરીરની રોગપ્રતિકારક પ્રણાલી બેક્ટેરિયા, વાયરસ અને અન્ય હાનિકારક પદાર્થો સામે રક્ષણ આપે છે. પરંતુ લ્યુપસમાં આ પ્રણાલી ભૂલથી શરીરના પોતાના સ્વસ્થ કોષો અને પેશીઓને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
આ બીમારી શરીરના એકથી વધુ અંગોને અસર કરી શકે છે. તેમાં ત્વચા, સાંધા, કિડની, લોહીના કોષો, હૃદય, ફેફસાં અને ચેતાતંત્રનો સમાવેશ થઈ શકે છે.
લ્યુપસના લક્ષણો દરેક દર્દીમાં એકસરખા હોતા નથી. કેટલાક દર્દીઓમાં મુખ્યત્વે ત્વચા અને સાંધાની સમસ્યાઓ જોવા મળે છે, જ્યારે અન્ય દર્દીઓમાં આંતરિક અંગોની કામગીરીને ગંભીર અસર થઈ શકે છે.
આ બીમારીનું એક જાણીતું લક્ષણ ચહેરા પર પતંગિયા જેવા આકારમાં લાલ ચકામા દેખાવું છે. સામાન્ય રીતે આ ચકામા નાકના ઉપરના ભાગથી બંને ગાલ સુધી ફેલાયેલા હોઈ શકે છે. તેને Malar Rash અથવા Butterfly Rash કહેવામાં આવે છે.
જોકે લ્યુપસ ધરાવતા દરેક દર્દીને આવા ચકામા થાય એવું જરૂરી નથી. ચહેરા પર લાલાશ થવાના અન્ય ઘણા કારણો પણ હોઈ શકે છે. તેથી માત્ર ચકામાના આધારે લ્યુપસનું નિદાન કરી શકાય નહીં.
લ્યુપસમાં સાંધામાં દુખાવો, સોજો અને જકડાણ જોવા મળી શકે છે. ખાસ કરીને હાથની આંગળીઓ, કાંડા અને અન્ય નાના સાંધા અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે.
કેટલાક દર્દીઓને સતત થાક અનુભવાય છે. પૂરતો આરામ કર્યા પછી પણ નબળાઈ રહેવી અથવા રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓ કરવામાં મુશ્કેલી થવી જેવી ફરિયાદો થઈ શકે છે.
લ્યુપસમાં તાવ, વાળ ખરવા, મોઢામાં વારંવાર ચાંદા પડવા અને સૂર્યપ્રકાશના સંપર્ક પછી ત્વચાની સમસ્યા વધવી જેવા લક્ષણો પણ જોવા મળી શકે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં આંગળીઓ ઠંડીના સંપર્કમાં આવતાં સફેદ અથવા વાદળી રંગની દેખાવા લાગે છે. આ સ્થિતિ Raynaud Phenomenon સાથે જોડાયેલી હોઈ શકે છે.
લ્યુપસનું ચોક્કસ કારણ સંપૂર્ણપણે જાણી શકાયું નથી. વારસાગત પરિબળો, હોર્મોનલ અસર, રોગપ્રતિકારક પ્રણાલીની કામગીરી અને કેટલાક પર્યાવરણીય પરિબળો તેમાં ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
આ બીમારી મહિલાઓમાં વધુ જોવા મળે છે, ખાસ કરીને પ્રજનનક્ષમ વય દરમિયાન. જોકે પુરુષો અને અન્ય ઉંમરના લોકોમાં પણ લ્યુપસ થઈ શકે છે.
લ્યુપસમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ ગૂંચવણોમાંથી એક કિડનીને અસર થવી છે. જ્યારે લ્યુપસને કારણે કિડનીમાં સોજો થાય છે ત્યારે તેને Lupus Nephritis કહેવામાં આવે છે.
આ સ્થિતિમાં પેશાબમાં પ્રોટીન અથવા લોહી આવવું, પગમાં સોજો અને બ્લડ પ્રેશર વધવું જેવા લક્ષણો જોવા મળી શકે છે. જોકે કેટલાક દર્દીઓમાં શરૂઆતમાં કિડનીની સમસ્યાના સ્પષ્ટ લક્ષણો દેખાતા નથી.
લ્યુપસ હૃદય અને ફેફસાંની આસપાસની પડદીઓમાં સોજો પણ સર્જી શકે છે. કેટલાક દર્દીઓને છાતીમાં દુખાવો અથવા શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી થઈ શકે છે.
કેટલીક પરિસ્થિતિમાં લોહીના કોષોનું પ્રમાણ ઘટવું અથવા ચેતાતંત્રને અસર થવી જેવી સમસ્યાઓ પણ સર્જાઈ શકે છે. તેથી લ્યુપસનું મૂલ્યાંકન માત્ર ત્વચાના લક્ષણો સુધી મર્યાદિત રાખવું યોગ્ય નથી.
લ્યુપસનું નિદાન કરવા માટે Rheumatologist દર્દીના લક્ષણો, શારીરિક તપાસ અને વિવિધ laboratory testsનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
Antinuclear Antibody એટલે કે ANA Test લ્યુપસની તપાસમાં ઉપયોગી હોઈ શકે છે. પરંતુ ANA પોઝિટિવ આવે એટલે વ્યક્તિને લ્યુપસ છે એવું સીધું કહી શકાય નહીં. કેટલીક સ્વસ્થ વ્યક્તિઓમાં અથવા અન્ય બીમારીઓમાં પણ ANA પોઝિટિવ આવી શકે છે.
જરૂરિયાત પ્રમાણે Anti-dsDNA, Anti-Sm Antibodies, Complement Levels, Complete Blood Count અને કિડની સંબંધિત તપાસો કરવામાં આવી શકે છે.
પેશાબની તપાસ દ્વારા કિડનીમાં પ્રોટીન અથવા અન્ય અસામાન્ય ફેરફારો છે કે નહીં તે જાણી શકાય છે. કેટલાક દર્દીઓમાં કિડનીની સમસ્યાનું ચોક્કસ મૂલ્યાંકન કરવા માટે Kidney Biopsyની જરૂર પડી શકે છે.
લ્યુપસની સારવાર દર્દીના લક્ષણો અને અસરગ્રસ્ત અંગો પર આધાર રાખે છે. ઘણા દર્દીઓમાં Hydroxychloroquine જેવી દવા ઉપયોગી બને છે. જોકે આ દવા શરૂ કરતાં પહેલાં અને સારવાર દરમિયાન યોગ્ય તબીબી દેખરેખ જરૂરી છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં Corticosteroids અથવા અન્ય Immunosuppressive Medicinesની જરૂર પડી શકે છે. ગંભીર અંગોની સમસ્યાઓમાં ચોક્કસ Biological Therapies અથવા અન્ય વિશેષ સારવાર આપવામાં આવી શકે છે.
લ્યુપસ એક લાંબા ગાળાની બીમારી હોઈ શકે છે, જેમાં કેટલાક સમયગાળા દરમિયાન લક્ષણો વધી જાય છે અને પછી ઘટી શકે છે. લક્ષણો વધવાના સમયને Flare કહેવામાં આવે છે.
દર્દીએ દવાઓ પોતાની રીતે બંધ કરવી યોગ્ય નથી. લક્ષણો ઓછા થયા પછી પણ નિયમિત ફોલોઅપ જરૂરી હોઈ શકે છે, કારણ કે કેટલીક અંગસંબંધિત સમસ્યાઓ શરૂઆતમાં સ્પષ્ટ લક્ષણો વગર વિકસી શકે છે.
સૂર્યપ્રકાશથી ત્વચાની સમસ્યા વધતી હોય તો યોગ્ય Sun Protection ઉપયોગી છે. જોકે સૂર્યપ્રકાશથી બચવું લ્યુપસની સંપૂર્ણ સારવાર નથી.
લ્યુપસ ધરાવતી મહિલાઓએ ગર્ભાવસ્થાનું આયોજન કરતાં પહેલાં નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જોઈએ. કારણ કે બીમારીની સક્રિયતા અને કેટલીક દવાઓ ગર્ભાવસ્થાની સુરક્ષાને અસર કરી શકે છે.
જો ચહેરા પર વારંવાર લાલ ચકામા, સાંધામાં સતત દુખાવો, અસામાન્ય થાક અથવા મોઢામાં વારંવાર ચાંદા જેવી ફરિયાદો હોય તો યોગ્ય તબીબી તપાસ કરાવવી જોઈએ.
શ્વાસ લેવામાં ગંભીર મુશ્કેલી, છાતીમાં તીવ્ર દુખાવો, આંચકી, ગૂંચવણ અથવા પેશાબના પ્રમાણમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય તો તાત્કાલિક સારવાર લેવી જરૂરી છે.
લ્યુપસમાં સમયસર નિદાન અને નિયમિત સારવાર દ્વારા લક્ષણોને નિયંત્રિત કરવામાં તથા અંગોને થતા નુકસાનનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે. આ બીમારીના લક્ષણો વ્યક્તિ પ્રમાણે બદલાતા હોવાથી યોગ્ય નિદાન માટે નિષ્ણાતનું મૂલ્યાંકન મહત્વપૂર્ણ છે.