આંખોમાં પીળાશ અને સતત થાક રહે છે? લીવરને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડતો હેપેટાઇટિસ-B ચેપ હોઈ શકે

આંખોમાં પીળાશ દેખાવા લાગે, પેશાબનો રંગ ઘાટો થઈ જાય અથવા સતત થાક અનુભવાય ત્યારે ઘણા લોકો તેને સામાન્ય નબળાઈ અથવા ખોરાકની સમસ્યા માની લે છે. પરંતુ કેટલાક કિસ્સામાં આવા લક્ષણો લીવર સાથે જોડાયેલી ગંભીર બીમારીનો સંકેત હોઈ શકે છે. આવી જ એક બીમારી હેપેટાઇટિસ-B છે. આ ચેપ Hepatitis B Virus એટલે કે HBVને કારણે થાય છે અને લીવરની કામગીરીને અસર કરી શકે છે.
લીવર શરીરનું અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અંગ છે. તે ખોરાકમાંથી મળતા પોષક તત્ત્વોની પ્રક્રિયા, કેટલીક જરૂરી પ્રોટીનની રચના અને શરીરમાંથી વિવિધ હાનિકારક પદાર્થોને દૂર કરવાની કામગીરીમાં ભાગ ભજવે છે. જ્યારે લીવરમાં સોજો અથવા ચેપ થાય છે ત્યારે તેની સામાન્ય કામગીરી અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે.
હેપેટાઇટિસ-B એક વાયરલ ચેપ છે, જે કેટલાક દર્દીઓમાં થોડા સમય માટે રહે છે, જ્યારે અન્ય દર્દીઓમાં લાંબા ગાળાનો ચેપ બની શકે છે. છ મહિનાથી વધુ સમય સુધી HBV ચેપ ચાલુ રહે તો તેને સામાન્ય રીતે Chronic Hepatitis B તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ બીમારીની સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે ઘણા લોકોને શરૂઆતમાં કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણ દેખાતાં નથી. વ્યક્તિને ચેપ હોવા છતાં તે સામાન્ય રીતે રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓ કરતી રહેતી હોઈ શકે છે. તેથી માત્ર સ્વસ્થ દેખાવાના આધારે હેપેટાઇટિસ-B નથી એવું કહી શકાય નહીં.
જ્યારે લક્ષણો જોવા મળે ત્યારે થાક, ભૂખ ઓછી લાગવી, ઊબકા, ઉલટી અને પેટમાં અસ્વસ્થતા થઈ શકે છે. કેટલાક દર્દીઓને પેટના ઉપરના જમણા ભાગમાં દુખાવો અનુભવાઈ શકે છે.
આંખો અને ત્વચામાં પીળાશ આવવી, પેશાબનો રંગ ઘાટો થવો અને મળનો રંગ ફિક્કો દેખાવા જેવા લક્ષણો પણ જોવા મળી શકે છે. જોકે પીળિયાના અનેક કારણો હોય છે અને દરેક પીળિયો હેપેટાઇટિસ-Bને કારણે જ થતો નથી.
હેપેટાઇટિસ-B વાયરસ ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિના લોહી અને શરીરના ચોક્કસ પ્રવાહીના સંપર્કથી ફેલાઈ શકે છે. અસુરક્ષિત જાતીય સંપર્ક, ચેપગ્રસ્ત લોહીના સંપર્કમાં આવવું અને એક જ સોય અથવા ઇન્જેક્શનના સાધનોનો ઉપયોગ કરવો જોખમ વધારી શકે છે.
ચેપગ્રસ્ત માતામાંથી જન્મ સમયે બાળકને પણ હેપેટાઇટિસ-Bનો ચેપ લાગી શકે છે. આ કારણસર ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન યોગ્ય તપાસ અને નવજાત શિશુને સમયસર રક્ષણ આપવું મહત્વપૂર્ણ છે.
હેપેટાઇટિસ-B સામાન્ય રીતે હાથ મિલાવવાથી, સાથે બેસવાથી, ભોજન વહેંચવાથી અથવા સામાન્ય સામાજિક સંપર્કથી ફેલાતો નથી. આ બાબતની સમજ ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિઓ પ્રત્યેના ભેદભાવને ઘટાડવામાં મદદરૂપ બને છે.
હેપેટાઇટિસ-Bનું જોખમ એવા લોકોમાં વધી શકે છે જેમણે અસુરક્ષિત સોયનો ઉપયોગ કર્યો હોય, ચેપગ્રસ્ત લોહીનો સંપર્ક થયો હોય અથવા ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિ સાથે રક્ષણ વગર જાતીય સંપર્ક થયો હોય.
હેલ્થકેર ક્ષેત્રમાં કામ કરતા કર્મચારીઓ માટે પણ લોહી અને તીક્ષ્ણ સાધનો સાથે કામ કરતી વખતે યોગ્ય સુરક્ષા પદ્ધતિઓનું પાલન કરવું જરૂરી છે.
આ ચેપનું નિદાન કરવા માટે લોહીની તપાસ કરવામાં આવે છે. Hepatitis B Surface Antigen એટલે કે HBsAg ચેપની ઓળખ માટે ઉપયોગી પરીક્ષણ છે. જરૂરિયાત પ્રમાણે Anti-HBs, Anti-HBc અને HBV DNA જેવી અન્ય તપાસો પણ કરવામાં આવી શકે છે.
આ પરીક્ષણો દ્વારા વ્યક્તિને વર્તમાન ચેપ છે કે નહીં, અગાઉ ચેપ લાગ્યો હતો કે નહીં અથવા રસીકરણથી રક્ષણ મળ્યું છે કે નહીં તે સમજવામાં મદદ મળે છે. જોકે પરીક્ષણોના પરિણામોનું યોગ્ય અર્થઘટન ડૉક્ટર દ્વારા કરાવવું જરૂરી છે.
લાંબા ગાળાના હેપેટાઇટિસ-Bમાં લીવરની કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે Liver Function Tests, Ultrasound અને જરૂરિયાત પ્રમાણે Fibrosis Assessment જેવી તપાસો કરવામાં આવી શકે છે.
જો ચેપ લાંબા સમય સુધી રહે અને લીવરમાં સતત સોજો તથા નુકસાન થતું રહે તો Fibrosis અથવા Cirrhosis જેવી સ્થિતિ વિકસી શકે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં લીવર કેન્સરનું જોખમ પણ વધી શકે છે.
મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે Chronic Hepatitis B ધરાવતા દરેક દર્દીને તરત જ antiviral દવાની જરૂર પડે એવું નથી. સારવારનો નિર્ણય વાયરસની સક્રિયતા, લીવરની સ્થિતિ, ઉંમર અને અન્ય તબીબી પરિબળોને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવે છે.
જે દર્દીઓને સારવારની જરૂર હોય તેમાં Tenofovir અથવા Entecavir જેવી antiviral દવાઓ ઉપયોગી બની શકે છે. આ દવાઓ વાયરસની વૃદ્ધિને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. જોકે સામાન્ય રીતે આ દવાઓ ચેપને સંપૂર્ણપણે દૂર કરી દેતી નથી.
દર્દીએ પોતાની રીતે દવા શરૂ કરવી અથવા બંધ કરવી યોગ્ય નથી. ખાસ કરીને લાંબા ગાળાની antiviral સારવાર અચાનક બંધ કરવાથી કેટલાક દર્દીઓમાં લીવરની સમસ્યા ગંભીર બની શકે છે.
હેપેટાઇટિસ-B સામે રક્ષણ મેળવવા માટે રસીકરણ અત્યંત અસરકારક ઉપાય છે. નવજાત શિશુને જન્મ પછી શક્ય તેટલી વહેલી તકે, સામાન્ય રીતે 24 કલાકની અંદર, Hepatitis B Vaccineનો જન્મ ડોઝ આપવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે.
ચેપગ્રસ્ત માતાથી જન્મેલા બાળક માટે રસી ઉપરાંત ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં Hepatitis B Immunoglobulinની પણ જરૂર પડી શકે છે. આ અંગે હોસ્પિટલ અને બાળરોગ નિષ્ણાતની સલાહ મુજબ કાર્યવાહી કરવી જોઈએ.
હેપેટાઇટિસ-Bથી બચવા માટે સુરક્ષિત ઇન્જેક્શન પદ્ધતિઓ, તપાસેલું લોહી, વ્યક્તિગત રેઝર અથવા ટૂથબ્રશ શેર ન કરવું અને યોગ્ય જાતીય સુરક્ષા જેવા પગલાં ઉપયોગી છે.
ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિએ લીવરને નુકસાન પહોંચાડી શકે તેવી દવાઓ અથવા હર્બલ ઉત્પાદનો ડૉક્ટરની સલાહ વગર ન લેવા જોઈએ. દારૂથી દૂર રહેવું પણ લીવરના સ્વાસ્થ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
જો આંખોમાં પીળાશ, સતત ઉલટી, પેટમાં અસામાન્ય સોજો અથવા ભારે નબળાઈ અનુભવાય તો તબીબી તપાસ કરાવવી જોઈએ. ગૂંચવણ, અતિશય ઊંઘ, રક્તસ્રાવ અથવા ગંભીર અસ્વસ્થતા થાય તો તાત્કાલિક સારવાર જરૂરી છે.
હેપેટાઇટિસ-Bમાં સમયસર તપાસ, યોગ્ય રસીકરણ અને નિયમિત તબીબી દેખરેખ દ્વારા ગંભીર ગૂંચવણોનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે. ખાસ કરીને શરૂઆતમાં લક્ષણો ન દેખાતા હોવાથી જોખમ ધરાવતા લોકો માટે યોગ્ય સ્ક્રીનિંગ મહત્વપૂર્ણ છે.