અચાનક હૃદયના ધબકારા વધી જાય, ભારે પરસેવો થાય અને બ્લડ પ્રેશર ઊછળે? એડ્રિનલ ગ્રંથિની દુર્લભ બીમારી હોઈ શકે

હૃદયના ધબકારા અચાનક વધી જવા, શરીરમાં ભારે પરસેવો થવો અને બ્લડ પ્રેશર એકાએક ઊંચું જવું જેવી સમસ્યાઓ અનેક કારણોથી થઈ શકે છે. કેટલીક વખત તણાવ, દવાઓ અથવા હૃદય સંબંધિત સમસ્યાઓને કારણે આવા લક્ષણો જોવા મળે છે. પરંતુ જો આ લક્ષણો વારંવાર હુમલાના સ્વરૂપમાં આવતા હોય અને તેની સાથે તીવ્ર માથાનો દુખાવો તથા અસામાન્ય ગભરામણ અનુભવાતી હોય તો કેટલાક દર્દીઓમાં Pheochromocytoma નામની દુર્લભ બીમારી પણ એક સંભવિત કારણ હોઈ શકે છે.
Pheochromocytoma સામાન્ય રીતે Adrenal Gland એટલે કે મૂત્રપિંડની ઉપર આવેલી એડ્રિનલ ગ્રંથિના અંદરના ભાગમાં વિકસતી ગાંઠ છે. આ ગ્રંથિઓ શરીરમાં અનેક મહત્વપૂર્ણ હોર્મોન્સ બનાવે છે. એડ્રિનલ ગ્રંથિના મધ્યભાગમાંથી Adrenaline અને Noradrenaline જેવા હોર્મોન્સ ઉત્પન્ન થાય છે, જે શરીરની તાત્કાલિક પ્રતિક્રિયા, હૃદયના ધબકારા અને બ્લડ પ્રેશરને નિયંત્રિત કરવામાં ભૂમિકા ભજવે છે.
Pheochromocytomaમાં ગાંઠમાંથી Catecholamines નામના હોર્મોન્સ વધુ પ્રમાણમાં અથવા અનિયમિત રીતે બહાર પડી શકે છે. પરિણામે શરીરમાં અચાનક એવી પ્રતિક્રિયા સર્જાઈ શકે છે કે જાણે વ્યક્તિ કોઈ ગંભીર ભય અથવા તણાવની પરિસ્થિતિમાં હોય.
આ બીમારીમાં જાણીતા લક્ષણોમાં તીવ્ર માથાનો દુખાવો, ખૂબ પરસેવો થવો અને હૃદયના ધબકારા ઝડપથી વધવાનો સમાવેશ થાય છે. કેટલાક દર્દીઓમાં આ લક્ષણો સાથે બ્લડ પ્રેશર ખૂબ ઊંચું થઈ શકે છે.
લક્ષણો ઘણી વખત થોડા સમય માટે આવે છે અને પછી ઓછા થઈ જાય છે. એક વ્યક્તિને દિવસમાં વારંવાર હુમલા થઈ શકે છે, જ્યારે બીજી વ્યક્તિમાં લાંબા સમયના અંતરે લક્ષણો જોવા મળી શકે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં બ્લડ પ્રેશર સતત ઊંચું પણ રહી શકે છે.
હુમલા દરમિયાન ચહેરો ફિક્કો પડી જવો, હાથ ધ્રૂજવા, અસામાન્ય ગભરામણ, ઊબકા અથવા છાતીમાં અસ્વસ્થતા જેવી ફરિયાદો પણ થઈ શકે છે. જોકે દરેક દર્દીમાં બધા લક્ષણો જોવા મળે એવું જરૂરી નથી.
આવા લક્ષણો Panic Attack અથવા અન્ય સામાન્ય બીમારીઓ જેવા લાગી શકે છે. પરંતુ માત્ર ગભરામણ કે ધબકારા પરથી Pheochromocytomaનું નિદાન કરવું યોગ્ય નથી. આ બીમારી દુર્લભ છે અને આવા લક્ષણોના વધુ સામાન્ય કારણો પણ હોઈ શકે છે.
Pheochromocytomaના કેટલાક કિસ્સા ચોક્કસ વારસાગત Genetic Syndromes સાથે જોડાયેલા હોય છે. તેથી નિદાન થયેલા દર્દીઓમાં Genetic Counseling અથવા Genetic Testing અંગે નિષ્ણાત સલાહ આપી શકે છે.
આ બીમારીની તપાસ માટે સામાન્ય રીતે Blood Plasma Free Metanephrines અથવા 24-hour Urine Fractionated Metanephrines જેવા ખાસ testsનો ઉપયોગ થાય છે. આ તપાસો શરીરમાં Catecholamine metabolism સાથે જોડાયેલા પદાર્થોનું પ્રમાણ માપવામાં મદદ કરે છે.
પરંતુ કેટલીક દવાઓ, શારીરિક તણાવ અને sample લેવાની પરિસ્થિતિ તપાસના પરિણામોને અસર કરી શકે છે. તેથી યોગ્ય તૈયારી અને પરિણામોનું નિષ્ણાત દ્વારા અર્થઘટન મહત્વપૂર્ણ છે.
જૈવરસાયણિક તપાસમાં ગાંઠની શંકા મજબૂત બને તો CT Scan અથવા MRI દ્વારા એડ્રિનલ ગ્રંથિ તથા અન્ય સંબંધિત ભાગોનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવી શકે છે. દરેક દર્દીને એકસરખી imagingની જરૂર પડતી નથી.
Pheochromocytomaની સારવારમાં ઘણી વખત ગાંઠને સર્જરી દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે. જોકે આ સામાન્ય ગાંઠની સર્જરી જેવી નથી. કારણ કે ગાંઠમાંથી અચાનક હોર્મોન્સ બહાર પડવાથી સર્જરી દરમિયાન બ્લડ પ્રેશરમાં ગંભીર ફેરફાર થઈ શકે છે.
આથી સર્જરી પહેલાં યોગ્ય દવાઓ દ્વારા બ્લડ પ્રેશર અને હોર્મોન્સની અસર નિયંત્રિત કરવી જરૂરી બની શકે છે. સામાન્ય રીતે નિષ્ણાતની દેખરેખ હેઠળ Alpha-blockade સહિતની તૈયારી કરવામાં આવે છે. કેટલીક પરિસ્થિતિમાં વધારાની દવાઓ અને પ્રવાહી સંબંધિત માર્ગદર્શન પણ આપવામાં આવે છે.
મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે આવી સ્થિતિમાં પોતાની રીતે બ્લડ પ્રેશરની દવા શરૂ કરવી કે બદલવી જોખમી બની શકે છે. ખાસ કરીને ચોક્કસ પ્રકારની દવાઓનો ખોટો ઉપયોગ ગંભીર પ્રતિક્રિયા ઊભી કરી શકે છે.
સારવાર બાદ પણ દર્દીને નિયમિત Follow-upની જરૂર પડી શકે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં ગાંઠ ફરી વિકસવાની અથવા અન્ય સંબંધિત સમસ્યાઓની શક્યતા રહેતી હોવાથી લાંબા ગાળાની દેખરેખ મહત્વપૂર્ણ છે.
જો બ્લડ પ્રેશર ખૂબ ઊંચું હોય અને સાથે છાતીમાં દુખાવો, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, અચાનક તીવ્ર માથાનો દુખાવો, દૃષ્ટિમાં ફેરફાર અથવા શરીરના એક ભાગમાં નબળાઈ જેવા લક્ષણો થાય તો તાત્કાલિક ઇમરજન્સી સારવાર લેવી જોઈએ.
Pheochromocytoma દુર્લભ બીમારી છે, પરંતુ યોગ્ય સંજોગોમાં તેની ઓળખ કરવી મહત્વપૂર્ણ છે. વારંવાર આવતા અસ્પષ્ટ ધબકારા, પરસેવાના હુમલા અને બ્લડ પ્રેશરના અસામાન્ય ફેરફારો હોય તો Endocrinologist અથવા યોગ્ય નિષ્ણાતની તપાસથી સાચું કારણ શોધવામાં મદદ મળી શકે છે.