હેપેટાઇટિસ-બીથી લીવરને થઈ શકે છે ગંભીર નુકસાન, રસીકરણ અને તપાસથી બચાવ શક્ય

લીવર આપણા શરીરનું મહત્વપૂર્ણ અંગ છે. તે ખોરાકના પાચન, શરીરમાંથી હાનિકારક પદાર્થો દૂર કરવા અને અનેક જરૂરી શારીરિક પ્રક્રિયાઓમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. પરંતુ હેપેટાઇટિસ-બી નામનો વાયરસ લીવરમાં ચેપ પેદા કરીને તેની કામગીરીને અસર કરી શકે છે. આ ચેપ કેટલાક લોકોમાં થોડા સમય માટે રહે છે, જ્યારે અન્ય લોકોમાં લાંબા સમય સુધી શરીરમાં રહીને લીવરને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. ખાસ ચિંતાની બાબત એ છે કે ઘણા દર્દીઓમાં શરૂઆતમાં કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણો દેખાતાં નથી.
હેપેટાઇટિસ-બી શું છે?
હેપેટાઇટિસ-બી એ હેપેટાઇટિસ-બી વાયરસના કારણે થતો લીવરનો ચેપ છે. આ ચેપ ટૂંકા સમયનો એટલે કે એક્યુટ હોઈ શકે છે અથવા લાંબા સમય સુધી રહેતો ક્રોનિક ચેપ બની શકે છે. ખાસ કરીને નાની ઉંમરે ચેપ લાગ્યો હોય તો લાંબા સમય સુધી ચેપ રહેવાની શક્યતા વધુ હોય છે. ક્રોનિક હેપેટાઇટિસ-બીની સારવાર અને દેખરેખ ન રાખવામાં આવે તો સમય જતાં લીવરમાં સોજો, સિરોસિસ અને લીવર કેન્સર જેવી ગંભીર સમસ્યાઓનું જોખમ વધી શકે છે.
હેપેટાઇટિસ-બી કેવી રીતે ફેલાય છે?
આ વાયરસ મુખ્યત્વે સંક્રમિત વ્યક્તિના લોહી અને કેટલાક શરીરના પ્રવાહીના સંપર્કથી ફેલાય છે. સંક્રમિત માતાથી બાળકમાં જન્મ સમયે ચેપ ફેલાઈ શકે છે. અસુરક્ષિત જાતીય સંબંધો, એક જ સોય અથવા સિરીંજનો ફરી ઉપયોગ, યોગ્ય રીતે સ્ટેરિલાઇઝ ન કરાયેલાં ટેટૂ કે પિયર્સિંગનાં સાધનો અને લોહી લાગેલી વ્યક્તિગત વસ્તુઓ વહેંચવાથી પણ ચેપ ફેલાવાનો ખતરો રહે છે.
કયા લક્ષણો દેખાઈ શકે છે?
હેપેટાઇટિસ-બીના ઘણા દર્દીઓમાં શરૂઆતમાં કોઈ લક્ષણ દેખાતું નથી. જોકે કેટલાક લોકોને થાક લાગવો, ભૂખ ઓછી થવી, ઊબકા, ઊલટી, પેટમાં દુખાવો, તાવ અને સાંધામાં દુખાવો થઈ શકે છે. કેટલાક કિસ્સામાં પેશાબનો રંગ ઘાટો થવો તથા આંખો અને ચામડી પીળી પડવી એટલે કે કમળો થવો પણ જોવા મળી શકે છે. લક્ષણો ન હોય તો પણ ચેપ હોવાની શક્યતા રહેતી હોવાથી જોખમ ધરાવતા લોકોએ ડૉક્ટરની સલાહ પ્રમાણે તપાસ કરાવવી જોઈએ.
શું સામાન્ય સ્પર્શથી હેપેટાઇટિસ-બી ફેલાય છે?
હેપેટાઇટિસ-બી અંગે સમાજમાં અનેક ગેરસમજો જોવા મળે છે. આ ચેપ સામાન્ય રીતે સાથે બેસવાથી, હાથ મિલાવવાથી, ગળે મળવાથી, સાથે ભોજન કરવાથી અથવા એક જ વાસણમાં ખાવાથી ફેલાતો નથી. છીંક કે ઉધરસ દ્વારા પણ તેનો ફેલાવો થતો નથી. તેથી આ ચેપ ધરાવતા વ્યક્તિ સાથે ભેદભાવ રાખવાને બદલે યોગ્ય તબીબી સારવાર અને સહકાર આપવો જોઈએ.
રસીકરણથી બચાવ શક્ય છે
હેપેટાઇટિસ-બી સામે રસી ઉપલબ્ધ છે અને તે ચેપથી બચાવવાનો સૌથી અસરકારક ઉપાય છે. નવજાત બાળકને જન્મ પછી શક્ય તેટલી વહેલી તકે, આદર્શ રીતે પ્રથમ 24 કલાકમાં, હેપેટાઇટિસ-બીની રસી આપવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ રસીકરણના નિર્ધારિત ડોઝ પૂર્ણ કરવા જરૂરી છે. જેમણે અગાઉ રસી લીધી છે કે નહીં તે અંગે ખાતરી ન હોય તેમણે ડૉક્ટરની સલાહ પ્રમાણે રસીકરણની સ્થિતિ તપાસવી જોઈએ.
ચેપથી બચવા કઈ સાવચેતી રાખવી?
ક્યારેય પણ વપરાયેલી સોય કે સિરીંજનો ઉપયોગ ન કરવો. ટેટૂ, પિયર્સિંગ અથવા અન્ય પ્રક્રિયા કરાવતી વખતે સાધનો યોગ્ય રીતે સ્ટેરિલાઇઝ થયેલાં છે તેની ખાતરી કરવી. રેઝર, ટૂથબ્રશ અને લોહી લાગવાની શક્યતા ધરાવતી વ્યક્તિગત વસ્તુઓ અન્ય સાથે વહેંચવી નહીં. આરોગ્યસેવા ક્ષેત્રમાં કામ કરતા લોકોએ સુરક્ષાના નિયમોનું પાલન કરવું જોઈએ. ગર્ભવતી મહિલાઓએ પણ ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ હેપેટાઇટિસ-બીની તપાસ કરાવવી જરૂરી છે, જેથી બાળકમાં ચેપ ફેલાતો અટકાવવા યોગ્ય પગલાં લઈ શકાય.
તપાસ અને સારવારમાં વિલંબ ન કરો
લોહીની તપાસ દ્વારા હેપેટાઇટિસ-બીના ચેપ અંગે માહિતી મેળવી શકાય છે. ચેપની જાણ થાય તો ડૉક્ટર લીવરની સ્થિતિ અને ચેપના પ્રકાર પ્રમાણે આગળની તપાસ તથા સારવાર નક્કી કરે છે. દરેક દર્દીને દવાની જરૂર પડતી નથી, પરંતુ ક્રોનિક ચેપ ધરાવતા કેટલાક દર્દીઓને વાયરસની અસર ઘટાડવા એન્ટિવાયરલ દવાઓની જરૂર પડી શકે છે. નિયમિત દેખરેખ રાખવી અને ડૉક્ટરની સલાહનું પાલન કરવું જરૂરી છે.
હેપેટાઇટિસ-બી ગંભીર બની શકે છે, પરંતુ રસીકરણ, સુરક્ષિત આરોગ્યપ્રક્રિયાઓ અને સમયસર તપાસ દ્વારા તેનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે. આ રોગ અંગે જાગૃતિ ફેલાવવી અને ચેપ ધરાવતા લોકો પ્રત્યે ભેદભાવ રાખવાને બદલે તેમને યોગ્ય સહકાર આપવો સમાજના સ્વાસ્થ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ છે.