કાંડા કે હાથ પાસે અચાનક ગોળ ગાંઠ દેખાય છે? Ganglion Cyst હોઈ શકે

કાંડા પર અચાનક નાની ગોળ ગાંઠ દેખાય ત્યારે ઘણા લોકો ચિંતિત થઈ જાય છે. ખાસ કરીને ગાંઠ થોડા દિવસોમાં મોટી દેખાવા લાગે અથવા હાથ હલાવતી વખતે સ્પષ્ટ અનુભવાય ત્યારે ગંભીર બીમારીનો ડર લાગવો સ્વાભાવિક છે. પરંતુ કાંડા અને હાથની આસપાસ જોવા મળતી કેટલીક ગાંઠો Ganglion Cyst હોઈ શકે છે, જે સામાન્ય રીતે benign એટલે કે non-cancerous હોય છે.
Ganglion Cyst પ્રવાહીથી ભરેલી ગાંઠ છે જે સામાન્ય રીતે joint અથવા tendonની નજીક વિકસે છે. તે સૌથી વધુ કાંડાના આગળ કે પાછળના ભાગમાં જોવા મળે છે, પરંતુ આંગળીઓ અથવા અન્ય સાંધાની નજીક પણ થઈ શકે છે. તેની અંદર jelly જેવી ઘટ્ટ પ્રવાહી હોય છે.
આ ગાંઠનું કદ દરેક વ્યક્તિમાં અલગ હોઈ શકે છે. કેટલીક Ganglion Cyst ખૂબ નાની હોય છે અને માત્ર સ્પર્શ કરતાં અનુભવાય છે, જ્યારે કેટલીક સ્પષ્ટ દેખાય એટલી મોટી થઈ શકે છે. રસપ્રદ બાબત એ છે કે તેનું કદ સમય સાથે બદલાઈ પણ શકે છે. હાથ અથવા કાંડાનો વધુ ઉપયોગ કર્યા પછી તે મોટી દેખાઈ શકે છે અને આરામ દરમિયાન નાની થઈ શકે છે.
ઘણા લોકોને Ganglion Cystથી કોઈ દુખાવો થતો નથી. માત્ર ગાંઠ દેખાવાના કારણે તેની જાણ થાય છે. પરંતુ Cyst કોઈ nerve અથવા આસપાસની રચના પર દબાણ કરે તો દુખાવો, ઝણઝણાટી, સુન્નપણું અથવા હાથમાં નબળાઈ જેવી ફરિયાદ થઈ શકે છે.
કાંડું વારંવાર વાળવાની પ્રવૃત્તિ દરમિયાન કેટલાક લોકોને દુખાવો વધારે અનુભવાય છે. ગાંઠના સ્થાન પ્રમાણે હાથની movementમાં અસુવિધા પણ થઈ શકે છે.
Ganglion Cyst કેમ બને છે તેનું ચોક્કસ કારણ દરેક કિસ્સામાં સ્પષ્ટ હોતું નથી. Joint અથવા tendonની આસપાસનું પ્રવાહી બહારની તરફ આવી નાની sac જેવી રચના બનાવે છે એવી પ્રક્રિયા તેની સાથે જોડાયેલી માનવામાં આવે છે.
કાંડા પર દેખાતી દરેક ગાંઠ Ganglion Cyst હોય એવું નથી. Lipoma, અન્ય પ્રકારની cyst, હાડકાં અથવા soft tissue સંબંધિત સમસ્યાઓ પણ ગાંઠ બનાવી શકે છે. તેથી માત્ર દેખાવ પરથી ઘરે નિદાન કરવું યોગ્ય નથી.
ડૉક્ટર સામાન્ય રીતે ગાંઠનું સ્થાન, કદ અને તેની consistency તપાસે છે. જરૂર જણાય તો ultrasound અથવા અન્ય imaging દ્વારા ગાંઠ પ્રવાહીથી ભરેલી છે કે solid છે તે જાણવા મદદ મળી શકે છે. શંકાસ્પદ અથવા અસામાન્ય ગાંઠમાં વધુ તપાસ જરૂરી બની શકે છે.
જો Ganglion Cyst નાની હોય અને કોઈ દુખાવો કે હાથની કામગીરીમાં સમસ્યા ન કરતી હોય તો કેટલાક દર્દીઓમાં માત્ર observation પૂરતું હોઈ શકે છે. કેટલીક Cyst સમય જતાં પોતાની રીતે નાની થઈ શકે છે અથવા અદૃશ્ય પણ થઈ શકે છે.
દુખાવો અથવા રોજિંદા કામમાં તકલીફ હોય તો ડૉક્ટર દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે અન્ય સારવાર અંગે વિચાર કરી શકે છે. કેટલાક કિસ્સામાં needle દ્વારા Cystનું પ્રવાહી કાઢવાની aspiration procedure કરવામાં આવે છે. જોકે આ પછી Cyst ફરી થવાની શક્યતા રહી શકે છે.
વારંવાર થતી, વધુ દુખાવાદાયક અથવા હાથની કામગીરીને નોંધપાત્ર અસર કરતી Ganglion Cyst માટે પસંદગીના દર્દીઓમાં surgery અંગે વિચાર કરવામાં આવી શકે છે. દરેક ગાંઠ માટે operation જરૂરી નથી.
Ganglion Cyst અંગે એક જૂની અને જોખમી રીત ગાંઠને કોઈ ભારે વસ્તુથી મારવાની છે. આવું કરવાથી Cyst દૂર થવાની ખાતરી નથી અને હાથના હાડકાં, nerves અથવા અન્ય tissueને ઈજા થઈ શકે છે. ગાંઠને ઘરે needleથી ફોડવાનો પ્રયાસ પણ infection અને અન્ય complicationનું જોખમ વધારી શકે છે.
જો ગાંઠ ઝડપથી મોટી થઈ રહી હોય, ખૂબ દુખતી હોય, લાલ કે ગરમ થઈ ગઈ હોય અથવા તેની સાથે હાથમાં સતત સુન્નપણું કે નબળાઈ અનુભવાતી હોય તો તબીબી તપાસ કરાવવી જરૂરી છે. એ જ રીતે કોઈ પણ નવી અને અસામાન્ય ગાંઠ લાંબા સમય સુધી રહે તો તેનું યોગ્ય મૂલ્યાંકન કરાવવું વધુ સુરક્ષિત છે.
કાંડા પરની દરેક ગાંઠ ગંભીર બીમારીનો સંકેત નથી. Ganglion Cyst સામાન્ય રીતે benign હોય છે, પરંતુ સાચું નિદાન થયા વગર તેને સામાન્ય Cyst માની લેવું પણ યોગ્ય નથી. યોગ્ય તપાસથી ગાંઠનું કારણ જાણી શકાય છે અને ખરેખર સારવારની જરૂર છે કે માત્ર દેખરેખ પૂરતી છે તે નક્કી કરી શકાય છે.