મોઢું ખોલતાં જડબામાં ‘ક્લિક’ અવાજ અને દુખાવો થાય છે? TMJ Disorderનો સંકેત હોઈ શકે

ખોરાક ચાવતી વખતે જડબામાં દુખાવો થવો, મોઢું ખોલતાં કાનની આગળના ભાગમાં 'ક્લિક' કે 'પોપ' જેવો અવાજ આવવો અથવા સવારે ઊઠ્યા પછી જડબું જકડાયેલું લાગવું—આવી તકલીફ વારંવાર થતી હોય તો તેને માત્ર દાંતની સામાન્ય સમસ્યા માનીને અવગણવી યોગ્ય નથી. કેટલાક લોકોમાં આ લક્ષણો Temporomandibular Joint એટલે કે TMJ સાથે જોડાયેલી સમસ્યાનો ભાગ હોઈ શકે છે.
TMJ એ જડબાના નીચેના હાડકાને ખોપરી સાથે જોડતો સાંધો છે. તે કાનની આગળ બંને બાજુ આવેલો હોય છે અને બોલવા, ચાવવા, બગાસું ખાવા તથા મોઢું ખોલવા-બંધ કરવા દરમિયાન સતત કાર્ય કરે છે. આ સાંધા, તેની આસપાસના સ્નાયુઓ અથવા અન્ય સંબંધિત રચનાઓમાં સમસ્યા થાય ત્યારે તેને સામાન્ય રીતે Temporomandibular Disorders એટલે કે TMD કહેવામાં આવે છે.
તેના લક્ષણોમાં જડબામાં દુખાવો અથવા સંવેદનશીલતા, કાનની આગળ દુખાવો, ચાવતી વખતે તકલીફ અને મોઢું ખોલતાં અવાજ આવવાનો સમાવેશ થઈ શકે છે. કેટલાક લોકોને મોઢું પૂરતું ખોલવામાં મુશ્કેલી પડે છે અથવા જડબું થોડા સમય માટે અટકી ગયું હોય તેવી લાગણી થાય છે.
માત્ર ક્લિક અવાજ આવે એટલે ગંભીર TMJ Disorder છે એવું નથી. ઘણા લોકોને કોઈ દુખાવો કે કાર્યક્ષમતાની સમસ્યા વગર પણ જડબામાં અવાજ આવી શકે છે. પરંતુ ક્લિકિંગની સાથે દુખાવો, જકડાશ અથવા મોઢું ખોલવામાં તકલીફ હોય તો તેની તપાસ કરાવવી ઉપયોગી બની શકે છે.
દાંત કચકચાવવાની અથવા જોરથી ભીંસવાની ટેવ કેટલાક લોકોમાં જડબાના સ્નાયુઓ પર વધારાનો ભાર મૂકી શકે છે. આ ટેવ ઊંઘ દરમિયાન પણ થઈ શકે છે અને વ્યક્તિને તેની જાણ ન હોય એવું શક્ય છે. સવારે જડબામાં થાક કે દુખાવો તેનો એક સંકેત હોઈ શકે છે.
જડબાનો દરેક દુખાવો TMJને કારણે જ થતો નથી. દાંતનો ચેપ, કાનની કેટલીક સમસ્યાઓ, facial nerve pain અને અન્ય કારણો પણ આ વિસ્તારમાં દુખાવો આપી શકે છે. તેથી વારંવાર થતા દુખાવામાં પોતાની રીતે માત્ર painkiller લેતા રહેવાને બદલે યોગ્ય dental અથવા medical examination જરૂરી છે.
શરૂઆતના ઘણા TMD દર્દીઓમાં conservative treatment ઉપયોગી થઈ શકે છે. થોડા સમય માટે ખૂબ કઠણ ખોરાક અને સતત chewing gum ટાળવું, જડબાને અનાવશ્યક રીતે ખૂબ પહોળું ખોલવાનું ટાળવું અને ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ અન્ય ઉપાય કરવામાં આવી શકે છે.
જો દાંત કચકચાવવાની સમસ્યા હોય તો dentist સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરીને યોગ્ય dental appliance અંગે વિચાર કરી શકે છે. દરેક વ્યક્તિએ બજારમાં મળતું mouth guard પોતાની રીતે ખરીદીને લાંબા સમય સુધી વાપરવું યોગ્ય નથી.
TMJ Disorder માટે surgery સામાન્ય રીતે પ્રથમ સારવાર નથી. મોટાભાગના દર્દીઓમાં પહેલાં ઓછી આક્રમક સારવારના વિકલ્પો પર વિચાર કરવામાં આવે છે. ગંભીર અથવા લાંબા સમયથી ચાલતી સમસ્યામાં specialist આગળની તપાસ અને સારવાર નક્કી કરી શકે છે.
જો જડબું અચાનક એવી રીતે lock થઈ જાય કે મોઢું બંધ કે ખુલ્લું ન કરી શકાય, ઈજા પછી નોંધપાત્ર સોજો અને દુખાવો હોય અથવા ગળવામાં-શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી થાય તો તાત્કાલિક તબીબી સારવાર જરૂરી છે.
જડબામાં ક્લિકનો અવાજ માત્ર એક લક્ષણ છે. તેની સાથે દુખાવો કે રોજિંદા કામમાં તકલીફ છે કે નહીં તે વધુ મહત્વપૂર્ણ છે. વારંવાર થતી સમસ્યાનું કારણ સમયસર જાણી લેવાથી બિનજરૂરી દુખાવો અને જડબાની કામગીરી પર થતી અસર ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.