અચાનક ચક્કર સાથે કાનમાં અવાજ અને સાંભળવામાં ઘટાડો થાય છે? Meniere’s Disease હોઈ શકે
વારંવાર આવતા Vertigoના હુમલા સાથે એક કાનમાં Tinnitus, ભરાવાની લાગણી અને Hearingમાં ફેરફાર Inner Earની Meniere’s Disease સાથે જોડાયેલા હોઈ શકે છે; માત્ર સામાન્ય ચક્કર માનીને અવગણવું યોગ્ય નથી
saurashtrabhoomi 
ચક્કર આવવાની સમસ્યા ઘણા કારણોથી થઈ શકે છે. ઊભા થતાં બ્લડ પ્રેશરમાં ઘટાડો, કેટલીક દવાઓ અથવા કાન અને મગજ સંબંધિત સમસ્યાઓ પણ ચક્કરનું કારણ બની શકે છે. પરંતુ જો અચાનક આસપાસનું બધું ફરતું હોય તેવો Vertigo થાય અને તેની સાથે એક કાનમાં અવાજ, ભરાવાની લાગણી તથા સાંભળવાની ક્ષમતામાં ફેરફાર અનુભવાય તો આ લક્ષણો Meniere’s Disease સાથે જોડાયેલા હોઈ શકે છે.
Meniere’s Disease inner ear એટલે કે કાનના અંદરના ભાગને અસર કરતી chronic condition છે. Inner ear માત્ર સાંભળવામાં જ નહીં પરંતુ શરીરનું balance જાળવવામાં પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. આ ભાગની કામગીરીમાં ફેરફાર થવાથી hearing અને balance બંને સંબંધિત લક્ષણો થઈ શકે છે.
Meniere’s Diseaseનું એક મુખ્ય લક્ષણ Vertigoના વારંવાર આવતા હુમલા છે. તેમાં વ્યક્તિને પોતે અથવા આસપાસની વસ્તુઓ ફરતી હોય તેવી તીવ્ર લાગણી થઈ શકે છે. હુમલો અચાનક શરૂ થઈ શકે છે અને થોડા સમયથી લઈને કલાકો સુધી રહી શકે છે.
તીવ્ર Vertigo દરમિયાન સીધા ઊભા રહેવું કે ચાલવું મુશ્કેલ થઈ શકે છે. તેની સાથે ઊબકા, ઉલટી અને પરસેવો પણ થઈ શકે છે. હુમલો ક્યારે આવશે તેની અનિશ્ચિતતા દર્દીના રોજિંદા જીવન અને વાહન ચલાવવા જેવી પ્રવૃત્તિઓને પણ અસર કરી શકે છે.
બીજું મહત્વપૂર્ણ લક્ષણ Tinnitus છે. તેમાં બહાર કોઈ અવાજ ન હોવા છતાં કાનમાં રિંગિંગ, ગુંજારવ, સીટી અથવા અન્ય પ્રકારનો અવાજ અનુભવાઈ શકે છે. Meniere’s Diseaseમાં આ સમસ્યા ઘણીવાર અસરગ્રસ્ત કાનમાં જોવા મળે છે.
કેટલાક દર્દીઓને કાનની અંદર દબાણ કે ભરાવાની લાગણી થાય છે. જાણે કાન બંધ થઈ ગયું હોય અથવા અંદર pressure હોય તેવો અનુભવ થઈ શકે છે.
Hearingમાં થતો ફેરફાર પણ મહત્વપૂર્ણ છે. શરૂઆતમાં સાંભળવાની ક્ષમતા ક્યારેક ઘટે અને પછી સુધરે એવું થઈ શકે છે. પરંતુ કેટલાક દર્દીઓમાં સમય જતાં hearing loss વધુ સ્થાયી બની શકે છે.
આ બધા લક્ષણો દરેક દર્દીમાં એકસાથે અથવા સમાન તીવ્રતાથી જોવા મળે એવું જરૂરી નથી. ખાસ કરીને શરૂઆતના તબક્કામાં diagnosis મુશ્કેલ બની શકે છે.
Meniere’s Diseaseનું ચોક્કસ કારણ સંપૂર્ણપણે સ્પષ્ટ નથી. Inner earમાં રહેલા fluidની માત્રા અથવા તેના regulationમાં થતા ફેરફારો સાથે આ સ્થિતિ જોડાયેલી માનવામાં આવે છે. પરંતુ માત્ર કાનમાં fluid છે એવું કહીને ઘરે તેનું નિદાન કરી શકાય નહીં.
એક મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે દરેક Vertigo Meniere’s Disease નથી. BPPV, vestibular migraine અને inner earની અન્ય conditionsમાં પણ ચક્કર આવી શકે છે. અગાઉ Vertigoનો હુમલો થયો હોય એટલે ભવિષ્યમાં થતા દરેક ચક્કરને પણ એ જ કારણ સાથે જોડવું યોગ્ય નથી.
ENT specialist અથવા Audiologist hearing test એટલે કે audiometry દ્વારા સાંભળવાની ક્ષમતાનું મૂલ્યાંકન કરી શકે છે. Balance સંબંધિત અન્ય testsની જરૂર પડી શકે છે. કેટલીક પરિસ્થિતિમાં MRI જેવી imaging અન્ય neurological કારણોને બહાર કાઢવા માટે કરવામાં આવી શકે છે.
Meniere’s Disease માટે સારવાર દર્દીના લક્ષણો પ્રમાણે નક્કી થાય છે. Vertigoના acute attack દરમિયાન symptoms ઘટાડવા માટે doctor કેટલીક દવાઓ આપી શકે છે. વારંવાર થતા હુમલા ઘટાડવા માટે લાંબા ગાળાની management strategy જરૂરી બની શકે છે.
કેટલાક દર્દીઓને dietary sodium નિયંત્રિત કરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. પરંતુ પોતાની રીતે ખૂબ જ કડક salt-free diet શરૂ કરવી યોગ્ય નથી. વ્યક્તિની અન્ય medical conditions અને દવાઓ ધ્યાનમાં રાખીને healthcare professionalનું માર્ગદર્શન લેવું જોઈએ.
જો દવાઓ અને conservative treatment છતાં ગંભીર Vertigo ચાલુ રહે તો પસંદગીના દર્દીઓમાં ENT specialist અન્ય procedures અથવા treatment options અંગે વિચાર કરી શકે છે.
ખાસ કરીને ચક્કરની સાથે ચહેરો વાંકો થવો, હાથ-પગમાં અચાનક નબળાઈ કે સુન્નપણું, બોલવામાં તકલીફ, ચાલવામાં અચાનક ગંભીર અસંતુલન અથવા અસામાન્ય તીવ્ર માથાનો દુખાવો થાય તો તેને Meniere’s Disease માનીને રાહ જોવી નહીં. આવા લક્ષણો Stroke જેવી emergency સાથે પણ જોડાયેલા હોઈ શકે છે અને તાત્કાલિક સારવાર જરૂરી છે.
એ જ રીતે એક કાનની hearing અચાનક નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય તો પણ વહેલી તકે ENT અથવા emergency medical evaluation જરૂરી છે.
ચક્કર સાથે વારંવાર કાનમાં અવાજ, ભરાવાની લાગણી અને hearingમાં ફેરફાર થવો સામાન્ય Vertigo કરતાં અલગ pattern હોઈ શકે છે. આવા લક્ષણોની યોગ્ય તપાસ દ્વારા Meniere’s Disease તથા અન્ય inner-ear conditions વચ્ચે તફાવત કરી યોગ્ય સારવાર શરૂ કરી શકાય છે.
