કાટ લાગેલી ખીલી વાગે તો જ ટિટેનસ થાય છે? નાનકડા ઘામાંથી પણ જીવલેણ ચેપનું જોખમ

પગમાં ખીલી વાગે, ખેતીકામ દરમિયાન ઈજા થાય અથવા કોઈ ધારદાર વસ્તુથી ઘા પડે ત્યારે ઘણા લોકો માત્ર લોહી બંધ થાય એટલી સારવાર કરીને વાત પૂરી માને છે. ખાસ કરીને ઘા નાનો હોય તો તેને ગંભીરતાથી લેવામાં આવતો નથી. પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિમાં આવા ઘા મારફતે ટિટેનસ નામની ગંભીર બીમારીનું જોખમ સર્જાઈ શકે છે. ટિટેનસ શરીરના ચેતાતંત્રને અસર કરે છે અને સ્નાયુઓમાં અત્યંત તીવ્ર ખેંચાણ સર્જી શકે છે.
ટિટેનસ Clostridium tetani નામના બેક્ટેરિયાને કારણે થાય છે. આ બેક્ટેરિયાના બીજકણ માટી, ધૂળ અને પર્યાવરણના કેટલાક અન્ય ભાગોમાં મળી શકે છે.
જ્યારે આ બીજકણ ઘા મારફતે શરીરમાં પ્રવેશે છે અને અનુકૂળ પરિસ્થિતિ મળે છે ત્યારે બેક્ટેરિયા એક શક્તિશાળી ઝેર ઉત્પન્ન કરી શકે છે. આ ઝેરને Tetanospasmin કહેવામાં આવે છે.
આ ઝેર શરીરના ચેતાતંત્રને અસર કરે છે અને સ્નાયુઓની સામાન્ય કામગીરીમાં ખલેલ પહોંચાડે છે. પરિણામે સ્નાયુઓ અકડવા લાગે છે અને દુખાવાદાયક ખેંચાણ થઈ શકે છે.
ઘણા લોકો એવું માને છે કે ટિટેનસ માત્ર કાટ લાગેલી ખીલી વાગવાથી થાય છે. હકીકતમાં કાટ પોતે ટિટેનસનું કારણ નથી. જોખમ ઘામાં બેક્ટેરિયાના બીજકણ પ્રવેશવાથી સર્જાય છે.
માટીથી દૂષિત ખીલી, કાંટો અથવા અન્ય ધારદાર વસ્તુથી થયેલો ઊંડો ઘા ટિટેનસનું જોખમ વધારી શકે છે. જોકે કાટ ન લાગેલી વસ્તુથી થયેલા ઘામાં પણ જોખમ હોઈ શકે છે.
ખાસ કરીને ઊંડા છિદ્ર જેવા ઘા, માટીથી દૂષિત ઈજાઓ, મૃત પેશીઓ ધરાવતા ઘા અને કેટલીક ગંભીર ઈજાઓમાં ટિટેનસનું જોખમ વધુ હોઈ શકે છે.
ટિટેનસ સામાન્ય રીતે એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં ફેલાતો નથી. એટલે કે ટિટેનસ ધરાવતા દર્દી સાથે સામાન્ય સંપર્કમાં આવવાથી આ બીમારી લાગતી નથી.
ટિટેનસના લક્ષણો સામાન્ય રીતે ચેપ લાગ્યા પછી થોડા દિવસોથી કેટલાક અઠવાડિયાંમાં શરૂ થઈ શકે છે. ઘણા કિસ્સામાં લક્ષણો લગભગ 3થી 21 દિવસની અંદર જોવા મળે છે, પરંતુ સમયગાળો બદલાઈ શકે છે.
ટિટેનસનું એક જાણીતું લક્ષણ જડબાના સ્નાયુઓ અકડવા છે. તેના કારણે દર્દીને મોઢું ખોલવામાં મુશ્કેલી થાય છે. આ સ્થિતિને Lockjaw કહેવામાં આવે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં ગળવાના સ્નાયુઓ અકડવાને કારણે ખોરાક અથવા પાણી ગળવામાં મુશ્કેલી થઈ શકે છે.
ગળા, પીઠ અને પેટના સ્નાયુઓમાં પણ તીવ્ર ખેંચાણ થઈ શકે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં સ્નાયુઓના અચાનક થતા ખેંચાણ અત્યંત દુખાવાદાયક હોય છે.
ગંભીર ટિટેનસમાં શ્વાસ લેવામાં મદદ કરતા સ્નાયુઓ પણ અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી સર્જાઈ શકે છે અને તાત્કાલિક હોસ્પિટલ સારવાર જરૂરી બને છે.
ટિટેનસમાં હૃદયના ધબકારા અને બ્લડ પ્રેશરમાં અસામાન્ય ફેરફારો પણ થઈ શકે છે. ગંભીર દર્દીઓને Intensive Care Unitમાં સારવારની જરૂર પડી શકે છે.
આ બીમારીનું જોખમ એવા લોકોમાં વધુ હોય છે જેમણે ટિટેનસ સામે જરૂરી રસીકરણ કરાવ્યું નથી અથવા લાંબા સમયથી બૂસ્ટર ડોઝ લીધો નથી.
ટિટેનસથી બચવા માટે સૌથી અસરકારક ઉપાય યોગ્ય રસીકરણ છે. ટિટેનસ સામે રક્ષણ આપતી રસી સામાન્ય રીતે અન્ય રોગો સામેની રસી સાથે સંયુક્ત સ્વરૂપમાં આપવામાં આવે છે.
બાળકો માટે રાષ્ટ્રીય રસીકરણ કાર્યક્રમ મુજબ ટિટેનસ ધરાવતી સંયુક્ત રસીઓના ડોઝ આપવામાં આવે છે. મોટા બાળકો, કિશોરો અને પુખ્ત વયના લોકો માટે પણ જરૂરી બૂસ્ટર ડોઝ મહત્વપૂર્ણ છે.
ઘા થયા પછી ટિટેનસ સામે કઈ સારવાર જરૂરી છે તે દર્દીના અગાઉના રસીકરણના ઇતિહાસ અને ઘાના પ્રકાર પર આધાર રાખે છે.
સ્વચ્છ અને નાના ઘા માટે જરૂરી પગલાં અલગ હોઈ શકે છે, જ્યારે માટીથી દૂષિત, ઊંડા અથવા ગંભીર ઘામાં વધારાની સાવચેતી જરૂરી બની શકે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં Tetanus Vaccineનો બૂસ્ટર ડોઝ આપવાની જરૂર પડે છે. ચોક્કસ જોખમી ઘા અને અધૂરા અથવા અજાણ્યા રસીકરણ ઇતિહાસ ધરાવતા દર્દીઓમાં Tetanus Immune Globulin એટલે કે TIGની પણ જરૂર પડી શકે છે.
TIG તૈયાર એન્ટિબોડીઝ પૂરી પાડે છે, જે શરીરમાં રહેલા પરંતુ ચેતાતંત્ર સાથે હજુ ન જોડાયેલા ટિટેનસ ઝેરને નિષ્ક્રિય કરવામાં મદદ કરે છે.
મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે ટિટેનસની રસી અને TIG એકસરખું કામ કરતા નથી. રસી શરીરમાં લાંબા ગાળાનું રક્ષણ વિકસાવવામાં મદદ કરે છે, જ્યારે TIG ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં તાત્કાલિક નિષ્ક્રિય રક્ષણ આપે છે.
ઘા થયા પછી તેને વહેતા સ્વચ્છ પાણીથી સારી રીતે સાફ કરવો જોઈએ. ઘામાં માટી અથવા અન્ય દૂષિત પદાર્થો હોય તો યોગ્ય તબીબી સફાઈ જરૂરી બની શકે છે.
ઘા ઊંડો હોય, તેમાં બહારની વસ્તુ ફસાઈ ગઈ હોય અથવા ઘા ગંભીર રીતે દૂષિત હોય તો ડૉક્ટરની તપાસ કરાવવી જોઈએ.
ઘા પર માટી, રાખ, તેલ અથવા અન્ય અજાણ્યા પદાર્થો લગાવવા યોગ્ય નથી. આવી વસ્તુઓ ઘાને વધુ દૂષિત કરી શકે છે.
ટિટેનસની શંકા હોય ત્યારે સારવાર માટે લક્ષણો ગંભીર થાય ત્યાં સુધી રાહ જોવી જોખમી છે. ખાસ કરીને જડબું અકડવું, ગળવામાં મુશ્કેલી અથવા શરીરમાં દુખાવાદાયક ખેંચાણ શરૂ થાય તો તાત્કાલિક હોસ્પિટલમાં જવું જોઈએ.
ટિટેનસનું નિદાન મુખ્યત્વે દર્દીના લક્ષણો અને તબીબી મૂલ્યાંકનના આધારે કરવામાં આવે છે. આ બીમારીને ખાતરીપૂર્વક નકારી કાઢે એવી એક સામાન્ય લેબોરેટરી તપાસ ઉપલબ્ધ નથી.
ટિટેનસની સારવારમાં TIG, ઘાની યોગ્ય સફાઈ, સ્નાયુઓના ખેંચાણને નિયંત્રિત કરતી દવાઓ અને જરૂરિયાત પ્રમાણે Antibioticsનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.
ગંભીર દર્દીઓમાં શ્વાસની વ્યવસ્થા જાળવવા માટે વિશેષ સારવાર અથવા મશીન દ્વારા શ્વાસ લેવામાં મદદ આપવાની જરૂર પડી શકે છે.
ટિટેનસમાંથી સાજા થયા પછી પણ વ્યક્તિને રસીકરણની જરૂર રહે છે. કારણ કે ટિટેનસનો ચેપ થઈ જવાથી શરીરમાં વિશ્વસનીય કુદરતી રક્ષણ વિકસતું નથી.
ખેતીકામ, બાંધકામ અથવા અન્ય એવી પ્રવૃત્તિઓમાં કામ કરતા લોકો માટે યોગ્ય પગરખાં અને સુરક્ષાત્મક સાધનોનો ઉપયોગ ઈજાનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.
જો પગમાં ખીલી વાગે, ઊંડો ઘા થાય અથવા માટીથી દૂષિત ઈજા થાય તો ઘાની સફાઈ સાથે પોતાના ટિટેનસ રસીકરણના ઇતિહાસ વિશે ડૉક્ટરને જાણ કરવી જોઈએ.
ટિટેનસ ગંભીર અને જીવલેણ બની શકે તેવી બીમારી છે, પરંતુ યોગ્ય રસીકરણ અને ઘા પછીની સમયસર સારવારથી તેને મોટા પ્રમાણમાં અટકાવી શકાય છે. તેથી નાનકડા ઘાને પણ માત્ર બહારથી જોઈને જોખમ વિનાનો માની લેવો યોગ્ય નથી.