પેટના નીચેના ભાગમાં સતત દુખાવો અને અસામાન્ય સ્રાવ થાય છે? મહિલાઓમાં PID ચેપનો સંકેત હોઈ શકે

મહિલાઓમાં પેટના નીચેના ભાગમાં દુખાવો થવો સામાન્ય ફરિયાદ છે. માસિક દરમિયાન થતો દુખાવો, પાચનતંત્રની સમસ્યાઓ અથવા પેશાબના ચેપને કારણે પણ આવી તકલીફ થઈ શકે છે. પરંતુ જો પેટના નીચેના ભાગમાં સતત દુખાવો રહેતો હોય, યોનિમાર્ગમાંથી અસામાન્ય સ્રાવ થતો હોય અથવા જાતીય સંબંધ દરમિયાન દુખાવો અનુભવાતો હોય તો કેટલીક પરિસ્થિતિમાં તે પ્રજનન અંગોમાં લાગેલા ચેપનો સંકેત હોઈ શકે છે. આ સ્થિતિને પેલ્વિક ઇન્ફ્લેમેટરી ડિસીઝ એટલે કે PID તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
PID મહિલાઓના ઉપરના પ્રજનન અંગોમાં થતો ચેપ અને સોજો છે. તેમાં ગર્ભાશય, ફેલોપિયન ટ્યુબ અને આસપાસની પેશીઓ અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે. કેટલાક કિસ્સામાં અંડાશયની આસપાસ પણ ચેપ ફેલાઈ શકે છે.
આ બીમારી ઘણી વખત યોનિમાર્ગ અથવા ગર્ભાશયના મુખમાંથી બેક્ટેરિયા ઉપરના પ્રજનન અંગો સુધી પહોંચવાથી થાય છે. કેટલાક જાતીય સંપર્કથી ફેલાતા ચેપ PID સાથે જોડાયેલા હોય છે.
ખાસ કરીને Chlamydia trachomatis અને Neisseria gonorrhoeae જેવા બેક્ટેરિયા PIDનું કારણ બની શકે છે. જોકે PIDના દરેક કેસમાં આ બે બેક્ટેરિયા જ જવાબદાર હોય એવું નથી. અન્ય પ્રકારના બેક્ટેરિયા પણ ચેપમાં ભાગ ભજવી શકે છે.
PIDના લક્ષણો દરેક મહિલામાં એકસરખા હોતા નથી. કેટલીક મહિલાઓમાં ગંભીર દુખાવો અને તાવ જોવા મળે છે, જ્યારે અન્ય મહિલાઓમાં લક્ષણો ખૂબ હળવા હોય છે.
આ બીમારીનું એક સામાન્ય લક્ષણ પેટના નીચેના ભાગમાં અથવા પેલ્વિક વિસ્તારમાં દુખાવો થવો છે. આ દુખાવો એક તરફ અથવા બંને તરફ અનુભવાઈ શકે છે.
કેટલીક મહિલાઓને યોનિમાર્ગમાંથી સામાન્ય કરતાં અલગ પ્રકારનો સ્રાવ થાય છે. સ્રાવના રંગ, પ્રમાણ અથવા ગંધમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. જોકે માત્ર સ્રાવના આધારે PIDનું નિદાન કરી શકાય નહીં.
માસિક વચ્ચે અસામાન્ય રક્તસ્રાવ થવો અથવા જાતીય સંબંધ પછી રક્તસ્રાવ થવો પણ કેટલાક દર્દીઓમાં જોવા મળી શકે છે.
જાતીય સંબંધ દરમિયાન પેટના અંદરના ભાગમાં દુખાવો થવો PIDનું એક સંભવિત લક્ષણ છે. કેટલીક મહિલાઓમાં પેશાબ કરતી વખતે બળતરા પણ થઈ શકે છે.
જો ચેપ વધુ ગંભીર બને તો તાવ, ઠંડી લાગવી, ઊબકા અને ઉલટી જેવા લક્ષણો થઈ શકે છે.
મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે કેટલીક મહિલાઓમાં PIDના લક્ષણો એટલા હળવા હોય છે કે તેમને ચેપ હોવાની જાણ પણ થતી નથી. પરંતુ હળવા લક્ષણો ધરાવતી સ્થિતિમાં પણ પ્રજનન અંગોને નુકસાન થવાનું જોખમ રહે છે.
PIDનું જોખમ કેટલાક જાતીય સંપર્કથી ફેલાતા ચેપ સાથે જોડાયેલું છે. અસુરક્ષિત જાતીય સંબંધ અને અગાઉ થયેલો STI ચેપ જોખમ વધારી શકે છે.
PID થવાનું કારણ માત્ર વ્યક્તિગત સ્વચ્છતાનો અભાવ છે એવું માનવું ખોટું છે. આ બીમારી બેક્ટેરિયલ ચેપ સાથે જોડાયેલી છે અને તેની યોગ્ય તબીબી સારવાર જરૂરી છે.
PIDમાં સૌથી વધુ ચિંતા ફેલોપિયન ટ્યુબને થતા નુકસાનની રહે છે. ફેલોપિયન ટ્યુબ ગર્ભધારણની પ્રક્રિયામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
ચેપને કારણે ફેલોપિયન ટ્યુબમાં સોજો અને લાંબા ગાળે Scar Tissue એટલે કે ડાઘ જેવી પેશીઓ બની શકે છે. તેના કારણે ટ્યુબની સામાન્ય કામગીરી અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે.
આવી સ્થિતિમાં કેટલીક મહિલાઓને ભવિષ્યમાં ગર્ભધારણ કરવામાં મુશ્કેલી થઈ શકે છે. જોકે PID થયેલી દરેક મહિલાને વંધ્યત્વ થાય એવું નથી.
ફેલોપિયન ટ્યુબને નુકસાન થવાથી Ectopic Pregnancy એટલે કે ગર્ભાશયની બહાર ગર્ભ વિકસવાનું જોખમ પણ વધી શકે છે. આ ગંભીર સ્થિતિ છે અને તેમાં તાત્કાલિક તબીબી મૂલ્યાંકન જરૂરી બની શકે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં ચેપ દૂર થયા પછી પણ પેલ્વિક વિસ્તારમાં લાંબા સમય સુધી દુખાવો રહેવાની સમસ્યા થઈ શકે છે.
ગંભીર PIDમાં ફેલોપિયન ટ્યુબ અથવા અંડાશયની આસપાસ પરુ ભરાયેલો ફોલ્લો બની શકે છે. તેને Tubo-Ovarian Abscess કહેવામાં આવે છે. આ સ્થિતિમાં હોસ્પિટલમાં સારવારની જરૂર પડી શકે છે.
PIDનું નિદાન કરવા માટે ગાયનેકોલોજિસ્ટ દર્દીના લક્ષણો, માસિક ઇતિહાસ અને અન્ય સંબંધિત તબીબી માહિતીનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
જરૂરિયાત પ્રમાણે પેટ અને પેલ્વિક વિસ્તારની તપાસ કરવામાં આવે છે. કેટલીક પરિસ્થિતિમાં યોનિમાર્ગ અથવા ગર્ભાશયના મુખમાંથી નમૂનો લઈને ચેપની તપાસ કરવામાં આવી શકે છે.
Chlamydia અને Gonorrhea જેવા ચેપ શોધવા માટે વિશેષ પરીક્ષણો ઉપયોગી છે. જોકે આ પરીક્ષણો નેગેટિવ આવે તો પણ PIDની શક્યતા સંપૂર્ણપણે નકારી શકાય નહીં.
કેટલાક દર્દીઓમાં Pregnancy Test કરવામાં આવે છે, કારણ કે પેટના નીચેના ભાગમાં દુખાવો થવાનું કારણ એક્ટોપિક પ્રેગ્નન્સી જેવી ગંભીર સ્થિતિ પણ હોઈ શકે છે.
જરૂરિયાત પ્રમાણે Pelvic Ultrasound કરવામાં આવી શકે છે. આ તપાસથી અન્ય સમસ્યાઓ અથવા ચેપની કેટલીક ગૂંચવણો વિશે માહિતી મળી શકે છે.
PID માટે એક જ એવી તપાસ ઉપલબ્ધ નથી જે દરેક દર્દીમાં ચોક્કસ નિદાન આપી શકે. તેથી ડૉક્ટર લક્ષણો, શારીરિક તપાસ અને અન્ય પરીક્ષણોના આધારે નિર્ણય લે છે.
PIDની મુખ્ય સારવાર Antibiotics છે. ચેપનું કારણ બની શકે એવા વિવિધ બેક્ટેરિયાને ધ્યાનમાં રાખીને ઘણી વખત એકથી વધુ પ્રકારની એન્ટિબાયોટિક દવાઓ આપવામાં આવે છે.
ડૉક્ટરને PIDની શંકા હોય તો કેટલીક પરિસ્થિતિમાં તમામ પરીક્ષણોના પરિણામોની રાહ જોયા વગર સારવાર શરૂ કરવામાં આવે છે. કારણ કે સારવારમાં વિલંબ થવાથી પ્રજનન અંગોને નુકસાન થવાનું જોખમ વધી શકે છે.
દર્દીએ ડૉક્ટરની સૂચના મુજબ દવાનો સંપૂર્ણ કોર્સ પૂર્ણ કરવો જરૂરી છે. લક્ષણો ઓછા થઈ જાય એટલે પોતાની રીતે દવા બંધ કરવી યોગ્ય નથી.
જો PID જાતીય સંપર્કથી ફેલાતા ચેપ સાથે જોડાયેલો હોય તો સંબંધિત જાતીય સાથીની તપાસ અને સારવાર પણ જરૂરી બની શકે છે. આ બાબત ફરી ચેપ લાગવાનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થાય છે.
સારવાર દરમિયાન અને જરૂરી સારવાર પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી જાતીય સંબંધ અંગે ડૉક્ટરની સલાહનું પાલન કરવું જોઈએ.
ગંભીર દુખાવો, ઊંચો તાવ, સતત ઉલટી, ગર્ભાવસ્થા અથવા Tubo-Ovarian Abscessની શંકા હોય તો હોસ્પિટલમાં દાખલ કરીને સારવાર આપવાની જરૂર પડી શકે છે.
સારવાર શરૂ કર્યા પછી સામાન્ય રીતે 72 કલાકની અંદર લક્ષણોમાં સુધારો થતો હોવો જોઈએ. જો સુધારો ન થાય અથવા તકલીફ વધે તો ફરી તબીબી મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.
PIDથી બચવા માટે જાતીય સંપર્કથી ફેલાતા ચેપ અંગે જાગૃતિ, યોગ્ય સુરક્ષા અને જરૂરિયાત પ્રમાણે STI Screening મહત્વપૂર્ણ છે.
જો પેટના નીચેના ભાગમાં સતત દુખાવો, અસામાન્ય સ્રાવ અથવા માસિક વચ્ચે રક્તસ્રાવ થાય તો ગાયનેકોલોજિસ્ટની સલાહ લેવી જોઈએ.
અચાનક તીવ્ર પેટનો દુખાવો, બેભાન થવાની સ્થિતિ, ભારે રક્તસ્રાવ અથવા ગર્ભાવસ્થાની શક્યતા સાથે પેટમાં દુખાવો થાય તો તાત્કાલિક ઇમરજન્સી સારવાર લેવી જરૂરી છે.
PID એક સારવાર કરી શકાય તેવી બીમારી છે. પરંતુ સમયસર સારવાર ન મળે તો કેટલીક મહિલાઓમાં લાંબા ગાળાની ગૂંચવણો સર્જાઈ શકે છે. તેથી પ્રજનન અંગો સાથે જોડાયેલા અસામાન્ય લક્ષણોને અવગણવાને બદલે વહેલી તપાસ અને યોગ્ય સારવાર મેળવવી મહત્વપૂર્ણ છે.