વરસાદી પાણીના સંપર્ક બાદ તાવ અને પગની પિંડીઓમાં અસહ્ય દુખાવો થાય છે? લેપ્ટોસ્પાયરોસિસનો ખતરો હોઈ શકે

વરસાદી ઋતુ દરમિયાન રસ્તાઓ પર પાણી ભરાવું, ખેતરોમાં લાંબા સમય સુધી ભેજ રહેવું અને ગંદા પાણીનો સંપર્ક થવો સામાન્ય બાબત છે. પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિમાં આવા પાણી અથવા ભીની માટીના સંપર્કથી ગંભીર બેક્ટેરિયલ ચેપનું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. આવો જ એક ચેપ Leptospirosis એટલે કે લેપ્ટોસ્પાયરોસિસ છે. આ બીમારીમાં શરૂઆતમાં સામાન્ય તાવ જેવા લક્ષણો જોવા મળી શકે છે, પરંતુ કેટલાક દર્દીઓમાં કિડની, લીવર અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ અંગોને ગંભીર અસર થઈ શકે છે.
લેપ્ટોસ્પાયરોસિસ Leptospira નામના બેક્ટેરિયાને કારણે થતો ચેપ છે. આ બેક્ટેરિયા કેટલાક ચેપગ્રસ્ત પ્રાણીઓના પેશાબ દ્વારા પર્યાવરણમાં ફેલાઈ શકે છે. ઉંદર ઉપરાંત અન્ય કેટલાક પ્રાણીઓ પણ આ બેક્ટેરિયાના વાહક બની શકે છે.
ચેપગ્રસ્ત પ્રાણીઓના પેશાબથી દૂષિત પાણી અથવા માટીનો સંપર્ક થાય ત્યારે બેક્ટેરિયા શરીરમાં પ્રવેશી શકે છે. ખાસ કરીને ચામડી પર ઘા અથવા નાની ઇજા હોય તો જોખમ વધી શકે છે. કેટલીક પરિસ્થિતિમાં આંખ, નાક અથવા મોઢાની ભીની અંદરની સપાટી દ્વારા પણ ચેપ લાગી શકે છે.
ખેતરોમાં કામ કરતા ખેડૂતો, ગંદા પાણીની સફાઈ કરતા કર્મચારીઓ, પશુપાલન સાથે જોડાયેલા લોકો અને પૂર અથવા પાણી ભરાવાની સ્થિતિમાં કામ કરતા લોકોમાં આ ચેપનું જોખમ વધી શકે છે. જોકે યોગ્ય સંપર્ક થાય તો અન્ય કોઈપણ વ્યક્તિને ચેપ લાગી શકે છે.
લેપ્ટોસ્પાયરોસિસના લક્ષણો સામાન્ય રીતે ચેપ લાગ્યાના થોડા દિવસોથી અઠવાડિયાંની અંદર શરૂ થઈ શકે છે. ચેપ લાગ્યા પછી લક્ષણો દેખાવાનો સમયગાળો ઘણી વખત 2થી 30 દિવસ સુધીનો હોઈ શકે છે.
આ બીમારીનું સામાન્ય લક્ષણ અચાનક તાવ આવવો છે. તેની સાથે માથાનો દુખાવો, ઠંડી લાગવી, શરીરમાં દુખાવો, થાક અને ઊબકા જેવા લક્ષણો થઈ શકે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં પગની પિંડીઓ અને કમરના સ્નાયુઓમાં નોંધપાત્ર દુખાવો જોવા મળે છે. ખાસ કરીને પિંડીઓમાં અસામાન્ય દુખાવો લેપ્ટોસ્પાયરોસિસ સાથે જોડાયેલું જાણીતું લક્ષણ છે. જોકે માત્ર પિંડીઓમાં દુખાવો થવાથી આ બીમારીનું નિદાન કરી શકાય નહીં.
કેટલાક દર્દીઓની આંખોમાં લાલાશ જોવા મળી શકે છે. આ લાલાશ હંમેશા સામાન્ય આંખના ચેપ જેવી હોતી નથી. તેને Conjunctival Suffusion તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને તે ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં નિદાન માટે ઉપયોગી સંકેત બની શકે છે.
ઘણા દર્દીઓમાં ચેપ હળવો હોય છે અને યોગ્ય સારવારથી સુધારો થઈ શકે છે. પરંતુ કેટલાક દર્દીઓમાં બીમારી ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે.
ગંભીર લેપ્ટોસ્પાયરોસિસમાં કિડનીની કામગીરી અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે. દર્દીને પેશાબનું પ્રમાણ ઘટવું, શરીરમાં સોજો અથવા અન્ય કિડની સંબંધિત સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં લીવરને અસર થતાં આંખો અને ત્વચામાં પીળાશ એટલે કે Jaundice જોવા મળી શકે છે. કિડનીની ગંભીર સમસ્યા અને પીળિયાની સાથે જોવા મળતી સ્થિતિને પરંપરાગત રીતે Weil’s Disease તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ ઉપરાંત કેટલાક ગંભીર દર્દીઓમાં ફેફસાંને અસર થઈ શકે છે. શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અથવા ફેફસાંમાં રક્તસ્રાવ જેવી ગંભીર ગૂંચવણો પણ દુર્લભ કિસ્સામાં સર્જાઈ શકે છે.
લેપ્ટોસ્પાયરોસિસના શરૂઆતના લક્ષણો Dengue, Malaria, Typhoid અને અન્ય તાવની બીમારીઓ જેવા હોઈ શકે છે. તેથી માત્ર તાવ અને શરીરના દુખાવાના આધારે ચોક્કસ કારણ નક્કી કરી શકાય નહીં.
નિદાન માટે ડૉક્ટર દર્દીના લક્ષણો સાથે તાજેતરમાં ગંદા પાણી, પૂરગ્રસ્ત વિસ્તાર, ખેતર અથવા પ્રાણીઓના સંપર્કનો ઇતિહાસ પૂછે છે. આ માહિતી યોગ્ય તપાસ પસંદ કરવામાં મદદરૂપ બને છે.
લેપ્ટોસ્પાયરોસિસની તપાસ માટે PCR અથવા Antibody-based Testsનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. ચેપના કયા તબક્કામાં તપાસ કરવામાં આવી રહી છે તેના આધારે યોગ્ય ટેસ્ટ પસંદ થાય છે.
શરૂઆતના દિવસોમાં કેટલાક antibody tests નેગેટિવ આવી શકે છે. તેથી ગંભીર શંકા હોય તો ડૉક્ટર અન્ય તપાસ અથવા ફરી પરીક્ષણની સલાહ આપી શકે છે.
સારવારમાં યોગ્ય Antibioticsનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. કઈ દવા આપવી અને કેટલા સમય માટે આપવી તેનો નિર્ણય દર્દીની ઉંમર, તબિયત, અન્ય બીમારીઓ અને ચેપની ગંભીરતા પ્રમાણે કરવામાં આવે છે.
ગંભીર દર્દીઓને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવાની જરૂર પડી શકે છે. કિડનીની કામગીરી ઘટી હોય તો કેટલીક પરિસ્થિતિમાં Dialysis જેવી સારવાર પણ જરૂરી બની શકે છે.
મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે લેપ્ટોસ્પાયરોસિસની શંકા ગંભીર હોય ત્યારે તપાસના અંતિમ પરિણામોની રાહ જોયા વગર ડૉક્ટર સારવાર શરૂ કરી શકે છે. સમયસર સારવાર ગૂંચવણો ઘટાડવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.
આ બીમારીથી બચવા માટે ગંદા અથવા પૂરગ્રસ્ત પાણીમાં બિનજરૂરી પ્રવેશ ટાળવો જોઈએ. ખેતર, ગટર અથવા પાણી ભરાયેલા વિસ્તારોમાં કામ કરતી વખતે યોગ્ય બૂટ અને રક્ષણાત્મક સાધનોનો ઉપયોગ ઉપયોગી છે.
ચામડી પર ઘા હોય તો તેને સ્વચ્છ અને યોગ્ય રીતે ઢાંકી રાખવો જોઈએ. ગંદા પાણીના સંપર્ક બાદ શરીરને સ્વચ્છ પાણી અને સાબુથી ધોવું જરૂરી છે.
ઘરમાં અને આસપાસ ઉંદરનું નિયંત્રણ, કચરાનો યોગ્ય નિકાલ અને પાણીની સ્વચ્છતા જાળવવી પણ ચેપનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદરૂપ બને છે.
કેટલાક ખાસ જોખમી સંજોગોમાં ડૉક્ટર પ્રતિરોધક દવા અંગે વિચાર કરી શકે છે, પરંતુ દરેક વ્યક્તિએ પોતાની રીતે Antibiotics લેવી યોગ્ય નથી.
જો ગંદા પાણીના સંપર્ક બાદ તાવ, પિંડીઓમાં તીવ્ર દુખાવો, આંખોમાં લાલાશ અથવા અસામાન્ય નબળાઈ અનુભવાય તો તબીબી તપાસ કરાવવી જોઈએ. આંખોમાં પીળાશ, પેશાબ ઓછો થવો, શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી, ગૂંચવણ અથવા રક્તસ્રાવ જેવા લક્ષણો થાય તો તાત્કાલિક હોસ્પિટલમાં સારવાર જરૂરી છે.
લેપ્ટોસ્પાયરોસિસ શરૂઆતમાં સામાન્ય તાવ જેવી લાગતી બીમારી હોઈ શકે છે, પરંતુ કેટલાક દર્દીઓમાં તે ઝડપથી ગંભીર બની શકે છે. તેથી દૂષિત પાણીના સંપર્કનો ઇતિહાસ અને ચેતવણીરૂપ લક્ષણોની સમયસર ઓળખ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે.