સતત સૂકી ઉધરસ, શ્વાસ ચઢવો અને ત્વચા પર લાલ ગાંઠો દેખાય છે? Sarcoidosisનો સંકેત હોઈ શકે

આપણા શરીરની રોગપ્રતિકારક પ્રણાલી વિવિધ ચેપ અને બીમારીઓ સામે રક્ષણ આપવાનું કામ કરે છે. પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં આ પ્રણાલીની અસામાન્ય પ્રતિક્રિયાને કારણે શરીરના જુદા જુદા અંગોમાં સોજો થવા લાગે છે. આવી જ એક બીમારી Sarcoidosis એટલે કે સાર્કોઇડોસિસ છે. આ બીમારીમાં શરીરના કેટલાક ભાગોમાં inflammatory cellsના નાના સમૂહો બને છે, જેને Granulomas કહેવામાં આવે છે. આ સમૂહો અંગોની સામાન્ય કામગીરીને અસર કરી શકે છે.
Sarcoidosis મુખ્યત્વે ફેફસાં અને છાતીની અંદરની લસિકા ગ્રંથિઓને અસર કરે છે, પરંતુ તે માત્ર ફેફસાં પૂરતી મર્યાદિત નથી. કેટલાક દર્દીઓમાં ત્વચા, આંખો, હૃદય, ચેતાતંત્ર અથવા શરીરના અન્ય અંગો પણ અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે.
આ બીમારીનું ચોક્કસ કારણ હજુ સંપૂર્ણપણે જાણી શકાયું નથી. સંશોધકોના મતે genetic susceptibility અને પર્યાવરણમાં રહેલા કેટલાક પરિબળો સામે immune systemની પ્રતિક્રિયા તેમાં ભૂમિકા ભજવી શકે છે. જોકે Sarcoidosis સામાન્ય રીતે ચેપી બીમારી નથી અને સામાન્ય સંપર્કથી એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં ફેલાતી નથી.
Sarcoidosisના લક્ષણો દરેક દર્દીમાં એકસરખાં જોવા મળતા નથી. કેટલાક લોકોને કોઈ ખાસ લક્ષણ ન હોવા છતાં અન્ય કારણસર કરવામાં આવેલા Chest X-rayમાં ફેફસાં અથવા લસિકા ગ્રંથિઓમાં ફેરફાર જોવા મળી શકે છે. બીજી તરફ કેટલાક દર્દીઓમાં લાંબા સમય સુધી સૂકી ઉધરસ, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અથવા છાતીમાં અસ્વસ્થતા જોવા મળે છે.
ફેફસાં અસરગ્રસ્ત હોય ત્યારે દર્દીને સામાન્ય કરતાં વહેલો શ્વાસ ચઢી શકે છે. શરૂઆતમાં સીડી ચઢતી વખતે અથવા શારીરિક મહેનત દરમિયાન તકલીફ અનુભવાય અને કેટલાક દર્દીઓમાં સમય જતાં રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓ દરમિયાન પણ શ્વાસની સમસ્યા થઈ શકે છે.
સતત થાક લાગવો, હળવો તાવ, વજન ઘટવું અથવા શરીરમાં અસ્વસ્થતા અનુભવવી જેવા સામાન્ય લક્ષણો પણ જોવા મળી શકે છે. જોકે આવા લક્ષણો અનેક અન્ય બીમારીઓમાં પણ જોવા મળતા હોવાથી માત્ર તેના આધારે Sarcoidosisનું નિદાન કરી શકાય નહીં.
ત્વચા પર થતી કેટલીક સમસ્યાઓ પણ Sarcoidosis સાથે જોડાયેલી હોઈ શકે છે. ખાસ કરીને પગના આગળના ભાગમાં દુખાવાવાળી લાલ ગાંઠો દેખાવાની સ્થિતિને Erythema Nodosum કહેવામાં આવે છે. કેટલીક વખત ત્વચા પર અન્ય પ્રકારના lesions અથવા રંગમાં ફેરફાર પણ જોવા મળી શકે છે.
Sarcoidosis આંખોને અસર કરે ત્યારે આંખમાં લાલાશ, દુખાવો, પ્રકાશ સામે અસહ્યતા અથવા દૃષ્ટિ ઝાંખી થવા જેવી સમસ્યા થઈ શકે છે. આ પ્રકારના લક્ષણો હોય તો આંખના નિષ્ણાતની વહેલી તપાસ જરૂરી છે, કારણ કે આંખની અંદરનો સોજો દૃષ્ટિને અસર કરી શકે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં હૃદયની કામગીરી પણ અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે. હૃદયના ધબકારામાં અસામાન્ય ફેરફાર, ચક્કર અથવા બેભાન થવાની ઘટના જેવા લક્ષણો જોવા મળી શકે છે. જોકે Sarcoidosis ધરાવતા દરેક દર્દીમાં હૃદયની સમસ્યા થાય એવું નથી.
Sarcoidosisનું નિદાન કરવા માટે ડૉક્ટર દર્દીના લક્ષણો, અગાઉની બીમારીઓ અને શારીરિક તપાસને ધ્યાનમાં લે છે. Chest X-ray અથવા CT Scan દ્વારા ફેફસાં અને છાતીની લસિકા ગ્રંથિઓનું મૂલ્યાંકન થઈ શકે છે. જરૂરિયાત પ્રમાણે Lung Function Test, Blood Tests અને અન્ય અંગોની તપાસ પણ કરવામાં આવે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં અસરગ્રસ્ત tissueમાંથી નાનો sample લઈને Biopsy કરવામાં આવે છે. તેમાં granulomasની હાજરી તપાસવામાં આવે છે. પરંતુ માત્ર granulomas દેખાવાથી Sarcoidosisની પુષ્ટિ થતી નથી, કારણ કે Tuberculosis અને કેટલાક fungal infections સહિત અન્ય બીમારીઓમાં પણ સમાન ફેરફારો થઈ શકે છે. તેથી અન્ય સંભવિત કારણોને બહાર કાઢવું ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે.
ભારતમાં Tuberculosis જેવી બીમારીઓનું પ્રમાણ ધ્યાનમાં રાખતાં Sarcoidosis અને અન્ય granulomatous diseases વચ્ચે યોગ્ય તફાવત કરવો વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. ખોટા નિદાનના આધારે સારવાર શરૂ કરવાથી ગંભીર મુશ્કેલી સર્જાઈ શકે છે.
Sarcoidosis ધરાવતા દરેક દર્દીને તાત્કાલિક દવાઓની જરૂર પડે એવું નથી. કેટલાક દર્દીઓમાં બીમારીના લક્ષણો સમય સાથે ઓછા થઈ શકે છે અને ડૉક્ટર નિયમિત દેખરેખ રાખવાનું પસંદ કરી શકે છે.
પરંતુ ફેફસાંની કામગીરી ઘટતી હોય, આંખો અથવા હૃદય જેવા મહત્વપૂર્ણ અંગો અસરગ્રસ્ત હોય અથવા લક્ષણો ગંભીર હોય તો સારવાર જરૂરી બની શકે છે. Corticosteroids જેવી દવાઓ inflammation ઘટાડવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. કેટલાક દર્દીઓમાં અન્ય immunosuppressive medicinesની જરૂર પડી શકે છે.
આ દવાઓની આડઅસરો હોઈ શકે છે અને કેટલીક દવાઓ શરીરની ચેપ સામે લડવાની ક્ષમતાને અસર કરી શકે છે. તેથી પોતાની રીતે steroid દવા શરૂ કરવી કે બંધ કરવી યોગ્ય નથી.
Sarcoidosisની અસર અને તેની ગંભીરતા દર્દી પ્રમાણે અલગ હોય છે. કેટલાક દર્દીઓમાં બીમારી લાંબા સમય સુધી નિયંત્રણમાં રહી શકે છે, જ્યારે અન્ય દર્દીઓમાં chronic inflammationને કારણે અંગોની કામગીરી પર અસર થઈ શકે છે. આથી નિયમિત medical follow-up મહત્વપૂર્ણ છે.
જો લાંબા સમયથી સૂકી ઉધરસ, શ્વાસ ચઢવો, અસામાન્ય થાક અને ત્વચા અથવા આંખ સંબંધિત લક્ષણો એકસાથે જોવા મળે તો યોગ્ય તબીબી મૂલ્યાંકન કરાવવું જોઈએ. અચાનક ગંભીર શ્વાસની તકલીફ, છાતીમાં દુખાવો, બેભાન થવું અથવા દૃષ્ટિમાં અચાનક ફેરફાર થાય તો તાત્કાલિક સારવાર લેવી જરૂરી છે.
Sarcoidosis વિશે જાગૃતિ ઓછી હોવાને કારણે કેટલાક દર્દીઓમાં નિદાન મોડું થઈ શકે છે. જોકે દરેક લાંબી ઉધરસ અથવા ત્વચાની ગાંઠ Sarcoidosis નથી. સમયસર યોગ્ય તપાસ દ્વારા તેનું સાચું કારણ જાણી શકાય છે અને જરૂરિયાત મુજબ સારવાર શરૂ કરી શકાય છે.