થોડું ચાલતાં જ પગની પિંડીમાં દુખાવો થાય અને ઊભા રહેતાં રાહત મળે? ધમનીઓમાં અવરોધનો સંકેત હોઈ શકે

આપણા શરીરમાં હૃદય દ્વારા પમ્પ થતું લોહી ધમનીઓ મારફતે વિવિધ અંગો સુધી પહોંચે છે. પગના સ્નાયુઓને પણ યોગ્ય રીતે કામ કરવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં ઓક્સિજન અને પોષક તત્ત્વોની જરૂર પડે છે. પરંતુ જ્યારે પગ સુધી લોહી પહોંચાડતી ધમનીઓ સાંકડી થવા લાગે ત્યારે ચાલવા જેવી સામાન્ય પ્રવૃત્તિ દરમિયાન પણ પગમાં દુખાવો અથવા થાક અનુભવાઈ શકે છે. આ સ્થિતિને Peripheral Arterial Disease એટલે કે PAD કહેવામાં આવે છે.
PAD સામાન્ય રીતે Atherosclerosis નામની પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલો હોય છે. આ પ્રક્રિયામાં ધમનીઓની અંદરની દીવાલ પર ચરબીયુક્ત પદાર્થો અને અન્ય ઘટકોનો થર જમા થવા લાગે છે. સમય જતાં ધમનીઓ સાંકડી બનવાથી લોહીનો પ્રવાહ ઘટી શકે છે.
આ બીમારીનું એક જાણીતું લક્ષણ Intermittent Claudication છે. તેમાં વ્યક્તિ થોડું અંતર ચાલે ત્યારે પગની પિંડી, જાંઘ અથવા નિતંબના સ્નાયુઓમાં દુખાવો, ખેંચાણ અથવા ભારેપણું અનુભવે છે. થોડો સમય ઊભા રહી આરામ કરવાથી દુખાવો ઓછો થઈ શકે છે. ફરી ચાલવાનું શરૂ કરતાં તકલીફ પાછી આવી શકે છે.
જોકે PAD ધરાવતા દરેક દર્દીને આવો ચોક્કસ દુખાવો થતો નથી. કેટલાક દર્દીઓમાં લક્ષણો ખૂબ હળવા હોય છે, જ્યારે કેટલાક લોકોને કોઈ ખાસ તકલીફ અનુભવાતી નથી.
PAD વધવાની સાથે પગની ત્વચામાં પણ ફેરફારો જોવા મળી શકે છે. એક પગ બીજા કરતાં વધુ ઠંડો લાગવો, પગના વાળ ઓછા થવા, ત્વચા ચમકદાર દેખાવા અથવા પગના નખના વિકાસમાં ફેરફાર થવા જેવા સંકેતો જોવા મળી શકે છે. પરંતુ આ ફેરફારો માત્ર PADમાં જ થાય એવું નથી.
ગંભીર સ્થિતિમાં પગના અંગૂઠા અથવા તળિયે થયેલો ઘા લાંબા સમય સુધી રૂઝાતો નથી. કેટલાક દર્દીઓને આરામ કરતી વખતે પણ પગમાં દુખાવો થઈ શકે છે, ખાસ કરીને રાત્રે. આ પ્રકારના લક્ષણો પગ સુધી લોહીનો પ્રવાહ નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યો હોવાનો સંકેત હોઈ શકે છે.
ધૂમ્રપાન PAD માટે મહત્વપૂર્ણ જોખમી પરિબળ છે. Diabetes, High Blood Pressure, High Cholesterol અને વધતી ઉંમર પણ જોખમ વધારી શકે છે. ખાસ કરીને Diabetes ધરાવતા દર્દીઓમાં પગની ચેતાઓની અસરને કારણે દુખાવાની અનુભૂતિ ઓછી થઈ શકે છે, જેના કારણે ગંભીર સમસ્યા મોડેથી ધ્યાનમાં આવે છે.
PADને માત્ર પગની બીમારી માનવી યોગ્ય નથી. ધમનીઓમાં ચરબીયુક્ત થર જમા થવાની પ્રક્રિયા શરીરના અન્ય ભાગોમાં પણ થઈ શકે છે. તેથી PAD ધરાવતા દર્દીઓમાં Heart Attack અને Stroke જેવી cardiovascular સમસ્યાઓનું જોખમ વધારે હોઈ શકે છે.
ડૉક્ટર દર્દીના લક્ષણો, પગની ત્વચાની સ્થિતિ અને ધમનીઓના pulseની તપાસ કરે છે. PADની તપાસ માટે Ankle-Brachial Index એટલે કે ABI ઉપયોગી થઈ શકે છે. તેમાં પગની ઘૂંટી અને હાથના Blood Pressureની સરખામણી કરીને પગમાં લોહીના પ્રવાહ અંગે માહિતી મેળવવામાં આવે છે.
જરૂરિયાત પ્રમાણે Doppler Ultrasound અથવા અન્ય vascular imaging પણ કરવામાં આવી શકે છે. દરેક દર્દીને એકસરખી તપાસની જરૂર પડતી નથી.
સારવારમાં ધૂમ્રપાન બંધ કરવું, Blood Pressure અને Cholesterol નિયંત્રિત રાખવા તથા Diabetesનું યોગ્ય management મહત્વપૂર્ણ છે. ડૉક્ટરની દેખરેખ હેઠળ કરવામાં આવતો structured walking exercise program કેટલાક દર્દીઓમાં ચાલવાની ક્ષમતા સુધારવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
દર્દીના cardiovascular risk અને અન્ય medical conditions પ્રમાણે cholesterol ઘટાડતી દવાઓ અથવા blood clot સંબંધિત જોખમ ઘટાડતી દવાઓ સૂચવવામાં આવી શકે છે. પરંતુ આવી દવાઓ પોતાની રીતે શરૂ કરવી યોગ્ય નથી.
ગંભીર અવરોધ અથવા પગના tissueને નુકસાન થવાનું જોખમ હોય ત્યારે Angioplasty, Stenting અથવા Bypass Surgery જેવી પ્રક્રિયાઓ અંગે vascular specialist વિચાર કરી શકે છે.
જો પગ અચાનક ખૂબ દુખવા લાગે, ઠંડો કે ફિક્કો પડી જાય, સુન્ન થઈ જાય અથવા હલાવવામાં મુશ્કેલી થાય તો તે લોહીના પ્રવાહમાં અચાનક ગંભીર અવરોધનો સંકેત હોઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં તાત્કાલિક emergency medical care જરૂરી છે.
ચાલતી વખતે વારંવાર પગમાં દુખાવો થવો હંમેશાં ઉંમર અથવા સ્નાયુઓની નબળાઈને કારણે જ હોય એવું નથી. ખાસ કરીને Diabetes, Smoking અથવા cardiovascular risk factors ધરાવતા લોકોમાં આવા લક્ષણો જોવા મળે તો સમયસર vascular evaluation કરાવવું મહત્વપૂર્ણ છે.