સતત થાક, હાથ-પગમાં ઝણઝણાટી અને નબળાઈ વિટામિન B12ની ઉણપના સંકેત હોઈ શકે

શરીરમાં લાલ રક્તકણો અને ચેતાતંત્રના સ્વાસ્થ્ય માટે જરૂરી છે વિટામિન B12; લાંબા સમય સુધી ઉણપ રહે તો ચેતાતંત્રને નુકસાન થઈ શકે છે

સતત થાક, હાથ-પગમાં ઝણઝણાટી અને નબળાઈ વિટામિન B12ની ઉણપના સંકેત હોઈ શકે

શરીરને સ્વસ્થ રાખવા માટે વિવિધ વિટામિન્સ અને પોષક તત્ત્વોની જરૂર પડે છે. તેમાં વિટામિન B12નું મહત્વ વિશેષ છે. આ વિટામિન શરીરમાં લાલ રક્તકણો બનાવવા, ડીએનએની રચના અને ચેતાતંત્રને યોગ્ય રીતે કાર્યરત રાખવામાં મદદ કરે છે. જ્યારે શરીરમાં વિટામિન B12નું પ્રમાણ ઓછું થાય છે ત્યારે થાક, નબળાઈ, હાથ-પગમાં ઝણઝણાટી અને યાદશક્તિ સંબંધિત તકલીફો થઈ શકે છે. શરૂઆતમાં આ લક્ષણો સામાન્ય લાગતાં હોવાથી ઘણા લોકો તેને અવગણે છે, પરંતુ લાંબા સમય સુધી ઉણપ રહે તો ચેતાતંત્રને નુકસાન થવાનું જોખમ રહે છે.
શું છે વિટામિન B12 અને શા માટે જરૂરી છે?
વિટામિન B12ને કોબાલામિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તે પાણીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન છે અને શરીરમાં અનેક મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયાઓમાં ભાગ ભજવે છે. ખાસ કરીને લાલ રક્તકણોની યોગ્ય રચના, ડીએનએનું નિર્માણ અને મગજ તથા ચેતાતંત્રના સ્વાસ્થ્ય માટે તેની જરૂર પડે છે.
શરીર પોતાની રીતે વિટામિન B12 બનાવી શકતું નથી, તેથી આ પોષક તત્ત્વ ખોરાક અથવા જરૂરિયાત મુજબ પૂરક દવાઓ દ્વારા મેળવવું પડે છે. શરીરમાં તેની ઉણપ ધીમે ધીમે વિકસી શકે છે અને કેટલાક કિસ્સામાં લક્ષણો દેખાવામાં લાંબો સમય લાગી શકે છે.
વિટામિન B12ની ઉણપનાં લક્ષણો
વિટામિન B12ની ઉણપ હોય ત્યારે સતત થાક લાગવો, શરીરમાં નબળાઈ અનુભવવી, કામ કરવાની શક્તિ ઘટવી, ચક્કર આવવા અને ચામડી ફિક્કી દેખાવા જેવા લક્ષણો થઈ શકે છે. કેટલાક લોકોને હૃદયના ધબકારા વધી જવા, જીભમાં બળતરા અથવા દુખાવો થવો અને ભૂખ ઓછી લાગવી જેવી સમસ્યાઓ પણ થઈ શકે છે.
આ ઉપરાંત હાથ અને પગમાં ઝણઝણાટી, સુનકાર, ચાલતી વખતે સંતુલન જાળવવામાં મુશ્કેલી, યાદશક્તિમાં ઘટાડો અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં તકલીફ થઈ શકે છે. કેટલાક કિસ્સામાં ચેતાતંત્ર સંબંધિત લક્ષણો એનિમિયા ન હોય ત્યારે પણ દેખાઈ શકે છે. તેથી માત્ર લોહીની ઉણપનાં લક્ષણો ન હોય એટલે B12ની ઉણપ નથી એવું માનવું યોગ્ય નથી.
કોને વિટામિન B12ની ઉણપનું જોખમ વધારે?
વિટામિન B12 મુખ્યત્વે દૂધ અને દૂધની બનાવટો, ઈંડાં, માછલી, માંસ અને અન્ય પ્રાણીજન્ય ખોરાકમાં કુદરતી રીતે મળે છે. તેથી સંપૂર્ણ શાકાહારી અથવા વેગન આહાર લેતા લોકોમાં યોગ્ય આયોજન ન હોય તો ઉણપનું જોખમ વધી શકે છે. આવા લોકોએ B12થી સમૃદ્ધ ફોર્ટિફાઇડ ખોરાક અથવા ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ પૂરક લેવાની જરૂર પડી શકે છે.
વધતી ઉંમર સાથે કેટલાક લોકોમાં ખોરાકમાંથી B12 શોષવાની ક્ષમતા ઘટી શકે છે. પેટ અથવા આંતરડાંની કેટલીક બીમારીઓ, પાચનતંત્રની સર્જરી અને પર્નિશિયસ એનિમિયા જેવી સ્થિતિઓમાં પણ B12નું શોષણ અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે. લાંબા સમય સુધી મેટફોર્મિન અથવા પેટમાં એસિડ ઘટાડતી કેટલીક દવાઓ લેતા લોકોમાં પણ જોખમ વધી શકે છે. જોકે દવા પોતાની રીતે બંધ કરવી નહીં; ડૉક્ટર સાથે ચર્ચા કરવી જોઈએ.
તપાસ કેવી રીતે કરાવવી?
જો સતત થાક, નબળાઈ, હાથ-પગમાં ઝણઝણાટી અથવા યાદશક્તિમાં ફેરફાર જેવા લક્ષણો હોય તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ. તબીબી ઇતિહાસ અને શારીરિક તપાસના આધારે ડૉક્ટર લોહીમાં વિટામિન B12નું પ્રમાણ તપાસવાની સલાહ આપી શકે છે. જરૂરિયાત મુજબ સંપૂર્ણ લોહીની તપાસ અને અન્ય વિશેષ પરીક્ષણો પણ કરવામાં આવે છે.
માત્ર લક્ષણોના આધારે B12ની ઉણપ નક્કી કરી શકાતી નથી, કારણ કે આવા લક્ષણો અન્ય બીમારીઓમાં પણ જોવા મળી શકે છે. તેથી યોગ્ય તપાસ દ્વારા જ કારણ જાણી શકાય છે.
ખોરાકમાંથી કેવી રીતે મેળવી શકાય વિટામિન B12?
દૂધ, દહીં, પનીર, ઈંડાં, માછલી અને માંસ વિટામિન B12ના મહત્વપૂર્ણ ખાદ્ય સ્ત્રોત છે. સંપૂર્ણ શાકાહારી આહાર લેતા લોકો માટે B12થી ફોર્ટિફાઇડ કરેલા કેટલાક અનાજ, છોડ આધારિત દૂધ અથવા અન્ય ખાદ્ય ઉત્પાદનો વિકલ્પ બની શકે છે. જોકે દરેક ફોર્ટિફાઇડ ખોરાકમાં B12નું પ્રમાણ સરખું હોતું નથી, તેથી તેના પેકેટ પર આપેલી પોષક માહિતી તપાસવી જરૂરી છે.
જો ખોરાકમાંથી પૂરતું B12 ન મળતું હોય અથવા શરીરમાં તેનું શોષણ યોગ્ય રીતે ન થતું હોય તો ડૉક્ટર ગોળી, અન્ય પૂરક અથવા ઇન્જેક્શનની સલાહ આપી શકે છે. સારવારનો પ્રકાર અને સમયગાળો ઉણપના કારણ અને તેની ગંભીરતા પર આધાર રાખે છે.
ઉણપને લાંબા સમય સુધી અવગણવી નહીં
વિટામિન B12ની ઉણપથી મેગાલોબ્લાસ્ટિક એનિમિયા થઈ શકે છે, જેમાં લાલ રક્તકણો સામાન્ય કરતાં મોટા અને અસામાન્ય રીતે વિકસે છે. લાંબા સમય સુધી ઉણપ રહે તો ચેતાતંત્રને નુકસાન થઈ શકે છે. કેટલીક નર્વ સંબંધિત તકલીફો સમયસર સારવાર ન મળે તો સંપૂર્ણપણે મટી ન પણ શકે. તેથી લક્ષણો જણાય ત્યારે તપાસ કરાવવી મહત્વપૂર્ણ છે.
વિટામિન B12 શરીરના લોહી અને ચેતાતંત્ર બંને માટે જરૂરી છે. સંતુલિત આહાર, યોગ્ય તપાસ અને જરૂરિયાત મુજબ ડૉક્ટરની સલાહથી સારવાર લઈને તેની ઉણપથી થતી મુશ્કેલીઓનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે. સતત થાક અથવા હાથ-પગમાં ઝણઝણાટી જેવી તકલીફને માત્ર કામના ભારણનું પરિણામ માનીને અવગણવી નહીં.