દારૂ ન પીતા હોવા છતાં થઈ શકે છે ફેટી લિવર, આ જોખમી પરિબળો જાણો

લિવર એટલે કે યકૃત શરીરનું એક મહત્ત્વપૂર્ણ અંગ છે. ખોરાકના પાચન, પોષક તત્ત્વોની પ્રક્રિયા અને શરીરમાંથી હાનિકારક પદાર્થોનું સંચાલન સહિતનાં અનેક કાર્યોમાં લિવર મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. જોકે, લિવરમાં જરૂર કરતાં વધારે ચરબી જમા થવા લાગે ત્યારે ફેટી લિવરની સમસ્યા થઈ શકે છે. ખાસ ચિંતાની વાત એ છે કે શરૂઆતના તબક્કામાં આ સ્થિતિ ધરાવતા ઘણા લોકોને કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણો અનુભવાતા નથી.
દારૂ ન પીતા લોકોને પણ ફેટી લિવર થઈ શકે છે
ઘણા લોકો માને છે કે ફેટી લિવર માત્ર દારૂના સેવનને કારણે થાય છે, પરંતુ આ માન્યતા સંપૂર્ણપણે સાચી નથી. મેટાબોલિક ડિસફંક્શન-એસોસિએટેડ સ્ટીટોટિક લિવર ડિસીઝ (MASLD) નામની સ્થિતિમાં લિવરમાં ચરબીનું પ્રમાણ વધે છે અને તેનો સંબંધ મેટાબોલિક સ્વાસ્થ્ય સાથે હોય છે.
વધારે વજન, ખાસ કરીને પેટની આસપાસ ચરબીનું પ્રમાણ વધવું, ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસ, ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ અને લોહીમાં ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ્સનું પ્રમાણ વધારે હોવું તેના જોખમને વધારી શકે છે. જોકે, સામાન્ય વજન ધરાવતા કેટલાક લોકોમાં પણ આ સમસ્યા જોવા મળી શકે છે.
શરૂઆતમાં કયા લક્ષણો જોવા મળે છે?
ફેટી લિવર ધરાવતા ઘણા લોકોને શરૂઆતમાં કોઈ લક્ષણો હોતાં નથી. કેટલાક લોકોને થાક, અસ્વસ્થતા અથવા પેટના જમણા ઉપરના ભાગમાં હળવી અગવડતા અનુભવાઈ શકે છે. પરંતુ માત્ર આ લક્ષણોના આધારે ફેટી લિવરનું નિદાન કરી શકાતું નથી.
લાંબા સમય સુધી સમસ્યા ગંભીર બને અને લિવરમાં સોજો તથા નુકસાન થાય તો કેટલાક દર્દીઓમાં ફાઇબ્રોસિસ એટલે કે ડાઘ જેવી પેશી બનવાની પ્રક્રિયા થઈ શકે છે. કેટલાક કિસ્સામાં આગળ જતાં સિરોસિસ જેવી ગંભીર સ્થિતિ પણ સર્જાઈ શકે છે. દરેક દર્દીમાં આવું થાય જ એવું નથી, પરંતુ જોખમને અવગણવું યોગ્ય નથી.
ફેટી લિવરનું નિદાન કેવી રીતે થાય છે?
ડૉક્ટર દર્દીના સ્વાસ્થ્ય ઇતિહાસ, વજન, અન્ય બીમારીઓ અને તપાસના આધારે આગળની પ્રક્રિયા નક્કી કરે છે. જરૂરિયાત મુજબ લિવર સંબંધિત રક્ત પરીક્ષણો, અલ્ટ્રાસાઉન્ડ અથવા અન્ય ઇમેજિંગ તપાસ કરાવવામાં આવી શકે છે.
માત્ર રક્ત પરીક્ષણ સામાન્ય આવે એટલે દરેક કિસ્સામાં લિવરની બીમારી નથી એવું કહી શકાય નહીં. એ જ રીતે, અલ્ટ્રાસાઉન્ડમાં ચરબી દેખાય તો પણ લિવરને કેટલું નુકસાન થયું છે તે જાણવા વધારાની તપાસની જરૂર પડી શકે છે.
ફેટી લિવરનું જોખમ ઘટાડવા શું કરવું?
સંતુલિત આહાર, યોગ્ય વજન જાળવવું અને નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ સ્વસ્થ લિવર માટે ઉપયોગી છે. ખાંડવાળાં પીણાં, વધુ પડતી મીઠાઈઓ અને અતિશય કેલરીવાળા ખોરાકનું સેવન મર્યાદિત રાખવું જોઈએ. ભોજનમાં શાકભાજી, ફળો, આખા અનાજ અને યોગ્ય પ્રમાણમાં પ્રોટીનનો સમાવેશ કરવો પણ મદદરૂપ બની શકે છે.
વધારે વજન ધરાવતા લોકોને ધીમે ધીમે અને તબીબી સલાહ પ્રમાણે વજન ઘટાડવાથી લિવરમાં જમા થયેલી ચરબી તથા કેટલાક કિસ્સામાં સોજો ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે. અચાનક વજન ઘટાડવું અથવા ભૂખ્યા રહીને ડાયટ કરવું યોગ્ય નથી.
દવાઓ અને ઘરેલુ ઉપચારો અંગે સાવચેતી
ફેટી લિવર દૂર કરવાના દાવા કરતી બિનચકાસેલી દવાઓ, હર્બલ ઉત્પાદનો અથવા સપ્લિમેન્ટ્સ પોતાની રીતે ન લેવા જોઈએ. કેટલીક વસ્તુઓ લિવરને નુકસાન પણ પહોંચાડી શકે છે. ફેટી લિવર હોવાનું નિદાન થયું હોય તો ડૉક્ટરની સલાહ પ્રમાણે નિયમિત દેખરેખ રાખવી જરૂરી છે.
ફેટી લિવર હંમેશાં ગંભીર બીમારીમાં ફેરવાય એવું નથી, પરંતુ તેની વહેલી ઓળખ અને યોગ્ય જીવનશૈલી અપનાવવાથી સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત જોખમ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.