લાંબા સમયથી ઉધરસ રહે છે અને થોડું ચાલતાં શ્વાસ ચઢે છે? ફેફસાંની COPD બીમારીનો સંકેત હોઈ શકે

વારંવાર ઉધરસ થવી, સવારે કફ નીકળવો અથવા થોડું ચાલતાં શ્વાસ ચઢવા લાગે ત્યારે ઘણા લોકો તેને સામાન્ય ઉંમર, નબળાઈ અથવા જૂની ઉધરસની સમસ્યા માનીને અવગણે છે. ખાસ કરીને વર્ષોથી ધૂમ્રપાન કરતા લોકોમાં આ ફરિયાદો સામાન્ય બની ગઈ હોય એવું લાગે છે. પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિમાં આ લક્ષણો ફેફસાંની લાંબા ગાળાની ગંભીર બીમારીનો સંકેત હોઈ શકે છે. આ બીમારીને Chronic Obstructive Pulmonary Disease એટલે કે COPD કહેવામાં આવે છે.
COPD ફેફસાંની એવી લાંબા ગાળાની બીમારી છે જેમાં શ્વાસ લેતી અને છોડતી વખતે હવાના પ્રવાહમાં સતત અવરોધ સર્જાય છે. આ અવરોધ સામાન્ય રીતે ફેફસાંની હવાની નળીઓ અને અંદરની પેશીઓને થયેલા નુકસાન સાથે જોડાયેલો હોય છે.
COPDમાં મુખ્યત્વે Chronic Bronchitis અને Emphysema જેવી સ્થિતિઓનો સમાવેશ થાય છે. ઘણા દર્દીઓમાં બંને પ્રકારના ફેરફારો અલગ-અલગ પ્રમાણમાં જોવા મળી શકે છે.
Chronic Bronchitisમાં હવાની નળીઓમાં લાંબા સમય સુધી સોજો અને કફનું ઉત્પાદન વધવાની સમસ્યા રહે છે. પરિણામે દર્દીને વારંવાર ઉધરસ અને કફની ફરિયાદ થઈ શકે છે.
Emphysemaમાં ફેફસાંની અંદર આવેલા નાના હવાના કોથળા એટલે કે Alveoliને નુકસાન થાય છે. આ કોથળા ઓક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડની આપલે કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
જ્યારે આ પેશીઓને નુકસાન થાય છે ત્યારે ફેફસાંમાંથી હવા યોગ્ય રીતે બહાર કાઢવામાં મુશ્કેલી થઈ શકે છે. તેના કારણે શ્વાસ ચઢવો અને શારીરિક ક્ષમતા ઘટવી જેવી સમસ્યાઓ સર્જાય છે.
COPDનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ જોખમી પરિબળ ધૂમ્રપાન છે. સિગારેટ, બીડી અને અન્ય તમાકુના ધુમાડાનો લાંબા સમય સુધી સંપર્ક ફેફસાંની પેશીઓને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
જોકે COPD માત્ર ધૂમ્રપાન કરનારા લોકોને જ થાય એવું નથી. કેટલાક લોકોમાં રસોઈ માટે વપરાતા લાકડાં, છાણાં અથવા અન્ય બળતણના ધુમાડાનો લાંબા સમય સુધી સંપર્ક પણ જોખમ વધારી શકે છે.
ખાસ કરીને પૂરતી હવાની અવરજવર ન હોય એવા રસોડામાં લાંબા સમય સુધી બાયોમાસના ધુમાડાના સંપર્કમાં રહેતા લોકો માટે આ બાબત મહત્વપૂર્ણ છે.
કારખાનાઓમાં ધૂળ, રસાયણો અને હાનિકારક વાયુઓના લાંબા સંપર્કથી પણ COPDનું જોખમ વધી શકે છે. બહારના હવાના પ્રદૂષણની અસર પણ ફેફસાંના સ્વાસ્થ્ય પર પડી શકે છે.
કેટલાક દુર્લભ કિસ્સામાં Alpha-1 Antitrypsin Deficiency નામની વારસાગત સ્થિતિને કારણે પણ COPD વિકસી શકે છે.
COPDનું એક સામાન્ય લક્ષણ લાંબા સમયથી ચાલતી ઉધરસ છે. કેટલાક દર્દીઓમાં ખાસ કરીને સવારે કફ વધુ નીકળે છે.
બીજું મહત્વપૂર્ણ લક્ષણ શ્વાસ ચઢવો છે. શરૂઆતમાં દર્દીને ઝડપથી ચાલવા અથવા સીડી ચઢવા દરમિયાન તકલીફ થાય છે. બીમારી આગળ વધે ત્યારે સામાન્ય ઘરકામ દરમિયાન પણ શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી થઈ શકે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં શ્વાસ છોડતી વખતે સિસોટી જેવો અવાજ એટલે કે Wheezing સાંભળવા મળી શકે છે. છાતીમાં ભાર લાગવો અથવા વારંવાર શ્વસનતંત્રનો ચેપ થવો જેવી ફરિયાદો પણ થઈ શકે છે.
COPDના લક્ષણો ધીમે ધીમે વધતા હોવાથી ઘણા દર્દીઓ પોતાની રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓ ઓછી કરીને સ્થિતિ સાથે અનુકૂલન કરી લે છે. પરિણામે બીમારીનું નિદાન મોડું થઈ શકે છે.
COPDનું નિદાન માત્ર ઉધરસ અથવા શ્વાસની તકલીફના આધારે થતું નથી. આ લક્ષણો અસ્થમા, હૃદયની બીમારીઓ અને અન્ય ફેફસાંના રોગોમાં પણ જોવા મળી શકે છે.
COPDની પુષ્ટિ માટે Spirometry નામની ફેફસાંની કાર્યક્ષમતાની તપાસ મહત્વપૂર્ણ છે. આ પરીક્ષણમાં દર્દીને ખાસ સાધનમાં ઊંડો શ્વાસ લઈને જોરથી હવા બહાર છોડવાનું કહેવામાં આવે છે.
Spirometry દ્વારા ફેફસાંમાંથી કેટલી હવા અને કેટલી ઝડપથી બહાર નીકળે છે તેનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.
યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં Bronchodilator આપ્યા પછી FEV1/FVCનું પ્રમાણ 0.70થી ઓછું રહેવું COPDના નિદાનને સમર્થન આપે છે. જોકે પરીક્ષણનું અર્થઘટન દર્દીની ઉંમર, લક્ષણો અને અન્ય પરિબળોને ધ્યાનમાં રાખીને નિષ્ણાત દ્વારા કરવું જોઈએ.
જરૂરિયાત પ્રમાણે Chest X-ray, CT Scan, ઓક્સિજનનું પ્રમાણ અને અન્ય તપાસો પણ કરવામાં આવી શકે છે. આ પરીક્ષણો બીમારીની ગંભીરતા અથવા અન્ય કારણો શોધવામાં મદદ કરે છે.
COPDની સારવારનો મુખ્ય હેતુ શ્વાસની તકલીફ ઘટાડવો, દર્દીની શારીરિક ક્ષમતા સુધારવી અને બીમારી અચાનક બગડવાના બનાવો ઘટાડવાનો છે.
ધૂમ્રપાન કરતા દર્દીઓ માટે તમાકુ છોડવું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પગલાંમાંનું એક છે. ધૂમ્રપાન છોડવાથી ફેફસાંને થતા વધારાના નુકસાનની ગતિ ધીમી કરવામાં મદદ મળી શકે છે.
COPDની સારવારમાં Bronchodilator Inhalersનો ઉપયોગ થાય છે. આ દવાઓ શ્વાસની નળીઓના સ્નાયુઓને ઢીલા કરીને હવાનો પ્રવાહ સુધારવામાં મદદ કરે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં લાંબા સમય સુધી અસર કરતી LABA અથવા LAMA પ્રકારની ઇન્હેલર દવાઓ આપવામાં આવે છે. ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં Inhaled Corticosteroids ધરાવતી સારવારની પણ જરૂર પડી શકે છે.
દરેક COPD દર્દીને એકસરખી ઇન્હેલર દવા યોગ્ય હોય એવું નથી. સારવારનો નિર્ણય લક્ષણોની ગંભીરતા, અગાઉ થયેલા Exacerbations અને અન્ય તબીબી પરિબળો પ્રમાણે કરવામાં આવે છે.
ઇન્હેલરનો યોગ્ય ઉપયોગ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. દવા યોગ્ય રીતે ફેફસાં સુધી ન પહોંચે તો સારવારનો લાભ ઓછો થઈ શકે છે. તેથી ડૉક્ટર અથવા તાલીમપ્રાપ્ત આરોગ્યકર્મી પાસેથી ઇન્હેલર વાપરવાની પદ્ધતિ શીખવી જોઈએ.
Pulmonary Rehabilitation નામનો કાર્યક્રમ પણ કેટલાક દર્દીઓ માટે ઉપયોગી છે. તેમાં નિષ્ણાતની દેખરેખ હેઠળ કસરત, શ્વાસ સંબંધિત માર્ગદર્શન અને બીમારીનું સંચાલન શીખવવામાં આવે છે.
COPD ધરાવતા દર્દીઓમાં શ્વસનતંત્રના ચેપથી સ્થિતિ અચાનક બગડી શકે છે. આ પ્રકારની ઘટનાને COPD Exacerbation કહેવામાં આવે છે.
આવી સ્થિતિમાં સામાન્ય કરતાં વધુ શ્વાસ ચઢવો, ઉધરસ વધવી, કફનું પ્રમાણ વધવું અથવા કફના રંગમાં ફેરફાર જોવા મળી શકે છે. જોકે માત્ર કફનો રંગ બદલાય એટલે બેક્ટેરિયલ ચેપ છે એવું જરૂરી નથી.
દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે ડૉક્ટર વધારાની Bronchodilator Treatment, Corticosteroids અથવા ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં Antibiotics આપી શકે છે.
કેટલાક ગંભીર દર્દીઓમાં લોહીમાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ લાંબા સમય સુધી ખૂબ ઓછું રહેતું હોય તો Long-Term Oxygen Therapyની જરૂર પડી શકે છે. જોકે દરેક COPD દર્દીને ઘરે ઓક્સિજન લેવાની જરૂર પડતી નથી.
COPD ધરાવતા દર્દીઓએ ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ ઇન્ફ્લુએન્ઝા, ન્યુમોકોકલ અને અન્ય જરૂરી રસીકરણ વિશે માહિતી મેળવવી જોઈએ. યોગ્ય રસીકરણથી કેટલાક ગંભીર શ્વસન ચેપનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
ધુમાડો, ધૂળ અને હાનિકારક વાયુઓના સંપર્કથી બચવું પણ મહત્વપૂર્ણ છે. ઘરમાં રસોઈ દરમિયાન યોગ્ય વેન્ટિલેશન અને સ્વચ્છ બળતણનો ઉપયોગ ફેફસાંના સ્વાસ્થ્ય માટે ઉપયોગી બની શકે છે.
જો લાંબા સમયથી ઉધરસ રહેતી હોય, કફ નીકળતો હોય અથવા શ્વાસની તકલીફ ધીમે ધીમે વધી રહી હોય તો Chest Physician અથવા Pulmonologistની સલાહ લેવી જોઈએ.
અચાનક ગંભીર શ્વાસની તકલીફ, હોઠ અથવા આંગળીઓ વાદળી દેખાવા, ગૂંચવણ, છાતીમાં તીવ્ર દુખાવો અથવા બોલવામાં પણ શ્વાસની મુશ્કેલી થાય તો તાત્કાલિક ઇમરજન્સી સારવાર જરૂરી છે.
COPDમાં ફેફસાંને થયેલું નુકસાન ઘણી વખત સંપૂર્ણપણે પાછું સામાન્ય થઈ શકતું નથી. પરંતુ વહેલું નિદાન, યોગ્ય ઇન્હેલર સારવાર, તમાકુથી દૂર રહેવું અને નિયમિત તબીબી દેખરેખ દ્વારા લક્ષણો નિયંત્રિત કરવામાં તથા જીવનની ગુણવત્તા સુધારવામાં મદદ મળી શકે છે.