ઓક્ટોબરમાં સરસવ-રાઈની પ્રાકૃતિક ખેતીથી ખેડૂતો મેળવી શકે સારું ઉત્પાદન, ઓછા પાણી અને ખર્ચે વધુ આવકની તક

જૂનાગઢ, તા.૦૮
શિયાળુ પાકોની વાવણી માટે ઓક્ટોબર મહિનો મહત્ત્વપૂર્ણ ગણાય છે. ખાસ કરીને તેલીબિયાં પાકોમાં સરસવ અથવા રાઈની ખેતી ખેડૂતો માટે આવકનો સારો વિકલ્પ બની શકે છે. પ્રાકૃતિક કૃષિ પદ્ધતિ અપનાવીને ખેડૂતો ઓછા ખર્ચ અને મર્યાદિત પાણીના ઉપયોગ સાથે સરસવનું ઉત્પાદન મેળવી શકે છે. યોગ્ય વાવેતર સમય, જમીનની તૈયારી, પ્રાકૃતિક ખાતર અને જીવાત નિયંત્રણ જેવી બાબતોનું ધ્યાન રાખવામાં આવે તો આ પાકમાંથી સારું ઉત્પાદન મેળવવાની શક્યતા રહે છે.
સરસવનો પાક સામાન્ય રીતે 110થી 120 દિવસમાં તૈયાર થઈ જાય છે. આ પાકમાં જમીનની ભેજ અને હવામાનની સ્થિતિને આધારે બે થી ત્રણ પિયતની જરૂર પડી શકે છે. પ્રાકૃતિક પદ્ધતિથી ઉત્પાદિત સરસવના બીજ અને તેલને બજારમાં યોગ્ય ગ્રાહકો મળે તો ખેડૂતોને સારો ભાવ મળવાની શક્યતા રહે છે. આ ઉપરાંત સરસવના પાકનો પાક ફેરબદલીમાં સમાવેશ કરવાથી જમીનમાં રહેલા કેટલાક હાનિકારક ફૂગ અને સૂત્રકૃમિના નિયંત્રણમાં પણ મદદ મળી શકે છે.
સરસવના વાવેતર માટે ચોમાસુ પાકની લણણી બાદ જમીનને એકથી બે વખત હળથી ખેડીને સમતલ કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. આખરી ખેડ દરમિયાન એકર દીઠ આશરે 200 કિલો ઘન જીવામૃત જમીનમાં સારી રીતે ભેળવવું જોઈએ. વાવેતર માટે એકર દીઠ અંદાજે 1.5થી 2 કિલો બિયારણની જરૂર પડે છે. વાવણી પહેલાં બિયારણને બીજામૃતનો હળવો પટ આપીને છાંયડામાં સૂકવવાથી બીજના ઉગાવાને પ્રોત્સાહન મળે છે અને શરૂઆતના તબક્કામાં બીજજન્ય રોગોનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
ઓક્ટોબર મહિનામાં ખાસ કરીને 15થી 31 ઓક્ટોબર દરમિયાન રાત્રિના તાપમાનમાં ઘટાડો થવા લાગે ત્યારે સરસવનું વાવેતર કરવું અનુકૂળ ગણાવવામાં આવ્યું છે. વાવણી દરમિયાન બે ચાસ વચ્ચે 45 સેન્ટિમીટર એટલે કે આશરે દોઢ ફૂટ અને બે છોડ વચ્ચે 15 સેન્ટિમીટરનું અંતર જાળવવાની સલાહ આપવામાં આવી છે. સરસવનું બિયારણ ખૂબ જ ઝીણું હોવાથી તેમાં છાણ અથવા નદીની ઝીણી રેતી ભેળવીને વાવેતર કરવાથી ખેતરમાં બિયારણ એકસરખું પાથરવામાં મદદ મળે છે.
સરસવના પાકમાં પિયત વ્યવસ્થાપન પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આપેલી ખેતી પદ્ધતિ મુજબ પ્રથમ પિયત વાવેતર સમયે, બીજું પિયત વાવેતરના 25થી 30 દિવસ બાદ અને ત્રીજું પિયત 55થી 60 દિવસ દરમિયાન આપવાનું સૂચવવામાં આવ્યું છે. જોકે પાકની વૃદ્ધિ, જમીનમાં રહેલી ભેજ અને સ્થાનિક હવામાનની સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને પિયતનો સમય નક્કી કરવો જરૂરી છે.
પ્રાકૃતિક ખેતીમાં પાકને પોષક તત્ત્વો પૂરા પાડવા માટે જીવામૃતના ઉપયોગ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. સૂચવેલી પદ્ધતિ અનુસાર દર 15 દિવસે એકર દીઠ 200 લીટર જીવામૃત પિયતના પાણી સાથે આપવું અથવા પાક પર છંટકાવ કરવો. આ પદ્ધતિનો હેતુ જમીનની જૈવિક પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવાનો અને પાકની વૃદ્ધિ માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ ઊભી કરવાનો છે.
શિયાળાની ઋતુ દરમિયાન સરસવના પાકમાં મોલો-મશી એટલે કે એફિડ્સ અને અન્ય ચૂસિયા જીવાતોનો ઉપદ્રવ જોવા મળી શકે છે. તેના નિયંત્રણ માટે ઉપદ્રવની શરૂઆતમાં 15 લીટરના પંપમાં 500 મિલી નીમાસ્ત્ર ભેળવીને છંટકાવ કરવાની પદ્ધતિ સૂચવવામાં આવી છે. ઈયળ અથવા જીવાતનો ઉપદ્રવ વધુ હોય તો અગ્નિઅસ્ત્રનો ઉપયોગ કરવાની પણ સલાહ આપવામાં આવી છે. જોકે આવા પ્રાકૃતિક દ્રાવણોની અસરકારકતા ઉપદ્રવની તીવ્રતા અને પાકની સ્થિતિ અનુસાર બદલાઈ શકે છે.
સરસવના પાકમાં સફેદ ગેરુ એટલે કે વ્હાઇટ રસ્ટ અને છારી જેવા રોગો પણ જોવા મળી શકે છે. આપેલી પ્રાકૃતિક ખેતી પદ્ધતિમાં આવા રોગોના નિયંત્રણ માટે 15 દિવસ જૂની ખાટી છાશના 500 મિલી જથ્થાને 15 લીટર પાણીમાં ભેળવી છંટકાવ કરવાનું સૂચવવામાં આવ્યું છે. રોગની ઓળખ અને યોગ્ય નિયંત્રણ માટે સ્થાનિક કૃષિ નિષ્ણાતોની સલાહ લેવી પણ જરૂરી છે.
પ્રાકૃતિક કૃષિ પદ્ધતિ હેઠળ યોગ્ય સંભાળ રાખવામાં આવે તો એકર દીઠ આશરે 6થી 8 ક્વિન્ટલ સરસવનું ઉત્પાદન મેળવવાનો અંદાજ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. જોકે વાસ્તવિક ઉત્પાદન જમીનની ફળદ્રુપતા, હવામાન, બિયારણની જાત, પિયત અને પાક વ્યવસ્થાપન પર આધારિત રહે છે. સરસવની સાથે ચણા, ઘઉં અથવા મેથી જેવા પાકોનું યોગ્ય આયોજન સાથે આંતરપાક તરીકે વાવેતર કરવાથી એક જ ખેતરમાંથી વધારાની આવક મેળવવાની તક ઊભી થઈ શકે છે.
સરસવના પીળા ફૂલો મધમાખીઓને આકર્ષિત કરતા હોવાથી પરાગનયનની પ્રક્રિયામાં પણ મદદ મળે છે. ખેતરમાં મધમાખીઓની અવરજવર વધવાથી અનુકૂળ પરિસ્થિતિમાં પાકના ઉત્પાદનમાં 15થી 20 ટકા સુધીનો વધારો થવાની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી છે. જોકે આ વધારો દરેક ખેતરમાં સમાન હોય તે જરૂરી નથી.
આમ, ઓક્ટોબર મહિનામાં સરસવ અથવા રાઈની પ્રાકૃતિક ખેતી ખેડૂતો માટે શિયાળુ પાકના આયોજનમાં ઉપયોગી વિકલ્પ બની શકે છે. યોગ્ય વાવેતર સમય, જીવામૃતનો ઉપયોગ, પિયત વ્યવસ્થાપન અને જીવાત-રોગની સમયસર ઓળખ દ્વારા ખેતી ખર્ચ ઘટાડવા તથા જમીનની ગુણવત્તા જાળવવાના પ્રયાસો કરી શકાય છે. ખાસ કરીને મર્યાદિત પાણીની ઉપલબ્ધતા ધરાવતા વિસ્તારોમાં સ્થાનિક કૃષિ નિષ્ણાતોના માર્ગદર્શન હેઠળ સરસવની ખેતીનું આયોજન ખેડૂતો માટે લાભદાયી બની શકે છે.