કાનમાંથી વારંવાર દુર્ગંધવાળું પાણી નીકળે અને સાંભળવામાં તકલીફ પડે છે? Cholesteatomaની સમસ્યા હોઈ શકે

કાનમાંથી પાણી અથવા પરુ નીકળવાની સમસ્યા ઘણી વખત કાનના ચેપ સાથે જોડાયેલી હોય છે. પરંતુ જો કાનમાંથી વારંવાર દુર્ગંધવાળું પ્રવાહી નીકળતું હોય, સારવાર લીધા પછી પણ તકલીફ ફરી થતી હોય અથવા ધીમે ધીમે સાંભળવાની ક્ષમતા ઘટતી હોય તો તેને સામાન્ય ચેપ માનીને અવગણવું યોગ્ય નથી. કેટલાક દર્દીઓમાં આવા લક્ષણો Cholesteatoma નામની કાનની ગંભીર સમસ્યાના સંકેતો હોઈ શકે છે.
Cholesteatoma સામાન્ય રીતે મધ્યકાનમાં અથવા કાનના પડદાની પાછળ ત્વચાના કોષોનો અસામાન્ય સંગ્રહ થવાથી બનતી સ્થિતિ છે. નામમાં Tumor જેવી લાગણી થતી હોવા છતાં તે સામાન્ય રીતે કેન્સર નથી. પરંતુ સમય જતાં આ અસામાન્ય સંગ્રહ વધે તો આસપાસના નાજુક હાડકાં અને અન્ય રચનાઓને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
આપણા કાનના મધ્યભાગમાં ત્રણ નાનાં હાડકાં હોય છે, જે અવાજના તરંગોને અંદરના કાન સુધી પહોંચાડવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. Cholesteatoma વધવાથી આ હાડકાંને નુકસાન થઈ શકે છે, જેના કારણે સાંભળવાની ક્ષમતા ઘટી શકે છે.
Cholesteatoma કેટલાક દર્દીઓમાં જન્મજાત હોઈ શકે છે, પરંતુ ઘણા કિસ્સામાં તે જીવન દરમિયાન વિકસે છે. ખાસ કરીને Eustachian Tubeની કામગીરીમાં ખામી અથવા કાનના પડદામાં લાંબા સમયથી રહેલા ફેરફારોને કારણે પડદાનો એક ભાગ અંદર તરફ ખેંચાઈ શકે છે. આ જગ્યાએ ત્વચાના કોષો જમા થવાથી Cholesteatoma વિકસી શકે છે.
આ સમસ્યાનું એક સામાન્ય લક્ષણ કાનમાંથી વારંવાર દુર્ગંધવાળું પ્રવાહી નીકળવું છે. કેટલાક દર્દીઓમાં પ્રવાહીનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે, જ્યારે અન્ય દર્દીઓમાં સતત અથવા વારંવાર discharge જોવા મળે છે.
સાંભળવાની ક્ષમતા ધીમે ધીમે ઘટવી પણ મહત્વપૂર્ણ લક્ષણ છે. શરૂઆતમાં દર્દીને એક કાનથી અવાજ ઓછો સંભળાતો હોય તેવી લાગણી થઈ શકે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં કાન ભરાયેલો લાગવો અથવા અંદર દબાણ અનુભવાવાની ફરિયાદ પણ થઈ શકે છે.
ક્યારેક કાનમાં દુખાવો થઈ શકે છે, પરંતુ દરેક દર્દીમાં તીવ્ર દુખાવો હોય એવું જરૂરી નથી. તેથી દુખાવો ન થતો હોય તો સમસ્યા ગંભીર નથી એવું માનવું યોગ્ય નથી.
કેટલાક દર્દીઓમાં ચક્કર અથવા સંતુલન સંબંધિત સમસ્યાઓ પણ થઈ શકે છે. ખાસ કરીને Cholesteatoma કાનની અંદરની મહત્વપૂર્ણ રચનાઓને અસર કરે ત્યારે આવી તકલીફો સર્જાઈ શકે છે.
Cholesteatomaની એક મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે તે ધીમે ધીમે વધીને આસપાસના હાડકાંને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. લાંબા સમય સુધી સારવાર ન મળે તો કાનની અંદરની રચનાઓ અને સાંભળવાની ક્ષમતા પર કાયમી અસર થવાની શક્યતા રહે છે.
દુર્લભ પરંતુ ગંભીર પરિસ્થિતિમાં ચેપ આસપાસના ભાગોમાં ફેલાઈ શકે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં ચહેરાની હલનચલન નિયંત્રિત કરતી ચેતાને અસર થવી અથવા કાનની આસપાસના હાડકાંમાં ચેપ જેવી ગૂંચવણો સર્જાઈ શકે છે.
જોકે કાનમાંથી દુર્ગંધવાળું પ્રવાહી નીકળે એટલે Cholesteatoma જ છે એવું નથી. Chronic Ear Infection, કાનના પડદામાં છિદ્ર અથવા અન્ય સમસ્યાઓ પણ સમાન લક્ષણો આપી શકે છે. તેથી યોગ્ય નિદાન જરૂરી છે.
ENT Specialist કાનની અંદર Otoscope અથવા Microscopeની મદદથી તપાસ કરે છે. કાનના પડદાની સ્થિતિ, અંદર રહેલો સંગ્રહ અને ચેપના સંકેતોનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.
સાંભળવાની ક્ષમતા કેટલી અસરગ્રસ્ત થઈ છે તે જાણવા Pure Tone Audiometry જેવી Hearing Test કરવામાં આવી શકે છે. જરૂરિયાત પ્રમાણે Temporal Bone CT Scan અથવા ચોક્કસ પ્રકારનું MRI પણ કરવામાં આવે છે.
આ તપાસો દ્વારા કાનની અંદરના હાડકાં, Cholesteatomaનો વિસ્તાર અને આસપાસની રચનાઓ પર તેની અસર વિશે માહિતી મેળવી શકાય છે. જોકે દરેક દર્દીને તમામ imaging testsની જરૂર પડતી નથી.
Cholesteatomaની સારવારમાં ઘણી વખત Surgery મુખ્ય વિકલ્પ હોય છે. સર્જરીનો હેતુ અસામાન્ય સંગ્રહ દૂર કરવો, ચેપનું જોખમ ઘટાડવું અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી કાનની કામગીરી જાળવવાનો હોય છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં સાંભળવાની ક્ષમતા સુધારવા માટે મધ્યકાનના નાનાં હાડકાંનું પુનર્નિર્માણ કરવાની પ્રક્રિયા પણ કરવામાં આવી શકે છે. જોકે સર્જરી પછી સાંભળવાની ક્ષમતા સંપૂર્ણપણે સામાન્ય થઈ જશે એવી ખાતરી નથી.
જો કાનમાં સક્રિય ચેપ હોય તો ડૉક્ટર યોગ્ય દવાઓ અથવા કાનની સફાઈ દ્વારા તેને નિયંત્રિત કરી શકે છે. પરંતુ માત્ર Ear Drops અથવા Antibioticsથી Cholesteatomaનો અસામાન્ય સંગ્રહ સામાન્ય રીતે સંપૂર્ણપણે દૂર થતો નથી.
આથી પોતાની રીતે વારંવાર કાનનાં ટીપાં નાખીને સમસ્યાને દબાવી રાખવી યોગ્ય નથી. ખાસ કરીને કાનના પડદામાં છિદ્ર હોય તો કેટલીક દવાઓનો ઉપયોગ નુકસાનકારક બની શકે છે.
સર્જરી બાદ પણ નિયમિત Follow-up જરૂરી છે, કારણ કે કેટલાક દર્દીઓમાં Cholesteatoma ફરી થઈ શકે છે અથવા થોડો સંગ્રહ બાકી રહી શકે છે. ડૉક્ટર જરૂરિયાત પ્રમાણે કાનની તપાસ અથવા MRI દ્વારા દેખરેખ રાખી શકે છે.
જો કાનમાંથી વારંવાર દુર્ગંધવાળું પ્રવાહી નીકળતું હોય, એક કાનથી ઓછું સંભળાતું હોય અથવા સારવાર છતાં ચેપ ફરી થતો હોય તો ENT Specialistની તપાસ કરાવવી જોઈએ.
કાનની પાછળ સોજો, તીવ્ર દુખાવો, ચહેરાના એક ભાગમાં નબળાઈ, ગંભીર ચક્કર, તાવ સાથે તીવ્ર માથાનો દુખાવો અથવા અન્ય ગંભીર લક્ષણો થાય તો તાત્કાલિક સારવાર જરૂરી છે.
Cholesteatoma કેન્સર ન હોવા છતાં કાનની નાજુક રચનાઓને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. તેથી લાંબા સમયથી કાનમાંથી પ્રવાહી નીકળવાની સમસ્યાને સામાન્ય માનીને અવગણવાને બદલે સમયસર નિદાન અને યોગ્ય સારવાર કરાવવી મહત્વપૂર્ણ છે.