UPI પર 0.4% MDR ચાર્જ દિવાળી સુધી મુલતવી રાખ્યાનો અહેવાલ, રૂ.2,000થી વધુના વેપારી વ્યવહારો અંગે ચર્ચા

નવી દિલ્હી તા.13
ડિજિટલ પેમેન્ટનો વ્યાપ સતત વધી રહ્યો છે ત્યારે UPI દ્વારા વેપારીઓને કરવામાં આવતા વ્યવહારો પર મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ એટલે કે MDR ચાર્જ લાગુ કરવાની ચર્ચા ફરી સામે આવી છે. પ્રાપ્ત અહેવાલ મુજબ રૂ.2,000થી વધુના ચોક્કસ વેપારી વ્યવહારો પર 15 ઓક્ટોબરથી 0.4 ટકા ચાર્જ લાગુ કરવાની પ્રસ્તાવિત વ્યવસ્થાને દિવાળી સુધી મુલતવી રાખવામાં આવી છે. જોકે આ નિર્ણય અંગે NPCI અથવા કેન્દ્ર સરકારની સત્તાવાર પુષ્ટિ જરૂરી છે.
અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે તહેવારોની સીઝન દરમિયાન વેપારીઓ અને ગ્રાહકોના ડિજિટલ વ્યવહારોને અસર ન થાય તે હેતુથી પ્રસ્તાવિત ચાર્જના અમલને હાલ પૂરતો ટાળવામાં આવ્યો છે. દિવાળી બાદ આ વ્યવસ્થા અમલમાં આવી શકે છે, પરંતુ તેની કોઈ ચોક્કસ તારીખ જાહેર કરવામાં આવી નથી.
પ્રસ્તાવિત વ્યવસ્થા મુજબ એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિને UPI દ્વારા નાણાં મોકલવા પર કોઈ ચાર્જ લાગવાનો નથી. ચર્ચામાં રહેલો MDR ચાર્જ ગ્રાહક પાસેથી નહીં, પરંતુ પેમેન્ટ સ્વીકારતા પાત્ર વેપારીઓ પાસેથી વસૂલવાનો છે.
અહેવાલ અનુસાર મોટા વેપારીઓને રૂ.2,000થી વધુની રકમનું UPI પેમેન્ટ મળે ત્યારે તેના પર 0.4 ટકા MDR અને લાગુ પડતો GST વસૂલવાની જોગવાઈ સૂચવવામાં આવી છે. જોકે આ દર અને તેની અમલવારીને અંતિમ નિયમ તરીકે ગણવા માટે સત્તાવાર જાહેરનામું જરૂરી છે.
પ્રસ્તાવિત નિયમોમાં નાના વેપારીઓને રાહત આપવાની પણ વાત કરવામાં આવી છે. જે વેપારીઓનું માસિક UPI કલેક્શન રૂ.1 લાખ સુધીનું હોય, તેમને MDR ચાર્જમાંથી મુક્તિ આપવાની જોગવાઈનો અહેવાલમાં ઉલ્લેખ છે. આવા વેપારીઓને રૂ.2,000થી વધુનું પેમેન્ટ મળે તો પણ ચાર્જ ન લાગે તેવી વ્યવસ્થા સૂચવવામાં આવી હોવાનું જણાવાયું છે.
બીજી તરફ માસિક રૂ.1 લાખથી વધુ UPI કલેક્શન ધરાવતા વેપારીઓને મોટા મર્ચન્ટની શ્રેણીમાં ગણવાની વાત કરવામાં આવી છે. આ શ્રેણીના વેપારીઓ માટે રૂ.2,000થી વધુના દરેક પાત્ર વ્યવહાર પર 0.4 ટકા ચાર્જની જોગવાઈ ચર્ચામાં છે.
અહેવાલમાં એવી પણ માહિતી આપવામાં આવી છે કે કોઈ નાનો વેપારી સતત ત્રણ મહિના સુધી દર મહિને રૂ.1 લાખથી વધુ UPI કલેક્શન મેળવે તો તેને મોટા મર્ચન્ટની શ્રેણીમાં ખસેડવામાં આવી શકે છે. જોકે આ પ્રકારના વર્ગીકરણ અંગે બેંકો અથવા NPCI તરફથી સત્તાવાર નિયમો જાહેર થયા છે કે નહીં તેની પુષ્ટિ જરૂરી છે.
પ્રસ્તાવિત વ્યવસ્થામાં રૂ.2,000ની મર્યાદા દિવસના કુલ વેચાણને બદલે દરેક અલગ વ્યવહાર માટે લાગુ કરવાની વાત કરવામાં આવી છે. એટલે કે કોઈ વેપારીને એક દિવસમાં અનેક નાના પેમેન્ટ મળે તો દરેક વ્યવહારની રકમ અલગથી ધ્યાનમાં લેવાની જોગવાઈ દર્શાવવામાં આવી છે.
મોટા વ્યવહારો માટે ચાર્જની મહત્તમ મર્યાદા નક્કી કરવાની પણ ચર્ચા છે. અહેવાલ મુજબ રૂ.75,000 કે તેથી વધુના પાત્ર વ્યવહાર પર વેપારી પાસેથી વધુમાં વધુ રૂ.300 MDR અને તેના પર લાગુ પડતો GST વસૂલવાની જોગવાઈ સૂચવવામાં આવી છે.
રેલવે, ટેલિકોમ, વીમા, પેટ્રોલ પંપ, શિક્ષણ અને બિલ પેમેન્ટ જેવા ક્ષેત્રો માટે અલગ દરની જોગવાઈ હોવાનો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આ ક્ષેત્રોમાં રૂ.2,000થી વધુના પાત્ર UPI પેમેન્ટ પર ટકાવારી આધારિત ચાર્જને બદલે રૂ.5ની ફ્લેટ ફી રાખવાની વાત કરવામાં આવી છે.
MDR એટલે મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ. ડિજિટલ પેમેન્ટ સ્વીકારવાની સુવિધા પૂરી પાડવા બદલ વેપારી દ્વારા બેંક, પેમેન્ટ સેવા પ્રદાતા અથવા સંબંધિત નાણાકીય સંસ્થાને ચૂકવવામાં આવતી ફીને MDR કહેવામાં આવે છે. આ પ્રકારના ચાર્જનો ઉપયોગ પેમેન્ટ પ્રોસેસિંગ અને સંબંધિત સેવાઓના ખર્ચ માટે કરવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, પ્રસ્તાવિત 0.4 ટકા દર મુજબ રૂ.10,000ના પાત્ર વ્યવહાર પર MDR રૂ.40 થાય. તેના પર 18 ટકા GST લાગુ પડે તો વધારાના રૂ.7.20 સાથે કુલ ચાર્જ રૂ.47.20 થાય. જોકે આ માત્ર ચર્ચામાં રહેલા દરના આધારે કરેલી ગણતરી છે, હાલમાં લાગુ ચાર્જની પુષ્ટિ નથી.
અહેવાલમાં ક્રેડિટ કાર્ડ અને ડેબિટ કાર્ડની સરખામણીમાં પ્રસ્તાવિત UPI MDR ઓછો હોવાનું પણ જણાવવામાં આવ્યું છે. જોકે કાર્ડ પેમેન્ટ પરના વાસ્તવિક ચાર્જ કાર્ડના પ્રકાર, વેપારીની શ્રેણી અને પેમેન્ટ સેવા પ્રદાતા સાથેની વ્યવસ્થા અનુસાર અલગ હોઈ શકે છે.
દેશમાં UPI વ્યવહારોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા અગાઉથી પ્રોત્સાહન યોજના અમલમાં મૂકવામાં આવી છે. પ્રાપ્ત માહિતી અનુસાર વર્ષ 2021-22થી 2024-25 દરમિયાન ડિજિટલ પેમેન્ટને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કુલ રૂ.8,276 કરોડની સહાય આપવામાં આવી હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.
અહેવાલમાં જૂન 2026 સુધી દેશમાં આશરે 55.5 કરોડ UPI વપરાશકર્તાઓ હોવાનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આ આંકડાઓની સત્તાવાર પુષ્ટિ જરૂરી છે.
UPI મારફતે ચૂકવણી કરવાનું સામાન્ય ગ્રાહકો અને નાના વેપારીઓ માટે સરળ બન્યું છે. ખાસ કરીને કરિયાણાની દુકાનો, હોટેલો, નાના વેપારીઓ અને અન્ય વ્યવસાયોમાં QR કોડ દ્વારા પેમેન્ટ સ્વીકારવાનું પ્રમાણ વધ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં વેપારી વ્યવહારો પર કોઈ નવો ચાર્જ લાગુ થાય તો તેની અસર વેપારીઓના ખર્ચ પર પડી શકે છે.
હાલ ચર્ચામાં રહેલી MDR વ્યવસ્થામાં નાના વેપારીઓને છૂટ અને મોટા વેપારીઓ માટે અલગ ચાર્જની જોગવાઈ દર્શાવવામાં આવી છે. જોકે ચાર્જ કયા પ્રકારના UPI વ્યવહારો પર લાગુ થશે, વેપારીઓનું વર્ગીકરણ કેવી રીતે થશે અને અમલની તારીખ કઈ રહેશે તે અંગે સત્તાવાર સ્પષ્ટતા જરૂરી છે.
તાજા અહેવાલો અનુસાર NPCIની UPI એન્ડ સર્વિસિસ સ્ટિયરિંગ કમિટીએ 13 ઓક્ટોબરે આ ચાર્જનો અમલ દિવાળી પછી સુધી મુલતવી રાખવાનો નિર્ણય કર્યો હોવાની પુષ્ટિ મળી છે. એટલે સમાચારનો મુખ્ય મુદ્દો સાચો છે. જોકે નવી અમલી તારીખ હજુ જાહેર કરવામાં આવી નથી.
કેન્દ્રના નાણાં મંત્રાલયે અગાઉ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે વ્યક્તિથી વ્યક્તિ વચ્ચેના UPI વ્યવહારો મફત રહેશે અને આશરે 96 ટકા વેપારી વ્યવહારો પર પણ MDR લાગવાનો નથી.