ગર્ભાવસ્થામાં અચાનક બ્લડ પ્રેશર વધે અને માથામાં અસહ્ય દુખાવો થાય છે? Preeclampsiaનો ખતરો હોઈ શકે

ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન મહિલાના શરીરમાં અનેક શારીરિક અને હોર્મોનલ ફેરફારો થતા હોય છે. આ સમયગાળામાં થાક, પગમાં હળવો સોજો અથવા માથામાં સામાન્ય દુખાવો જેવી ફરિયાદો થઈ શકે છે. પરંતુ જો ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન બ્લડ પ્રેશર અસામાન્ય રીતે વધી જાય અને તેની સાથે તીવ્ર માથાનો દુખાવો, દૃષ્ટિ ઝાંખી થવી અથવા પેટના ઉપરના ભાગમાં દુખાવો જેવા લક્ષણો જોવા મળે તો તેને સામાન્ય ગર્ભાવસ્થાની તકલીફ માનીને અવગણવું યોગ્ય નથી. કેટલાક કિસ્સામાં આ લક્ષણો Preeclampsia નામની ગંભીર સ્થિતિ સાથે જોડાયેલા હોઈ શકે છે.
Preeclampsia ગર્ભાવસ્થા સાથે સંબંધિત એક મહત્વપૂર્ણ Hypertensive Disorder છે. સામાન્ય રીતે ગર્ભાવસ્થાના 20 અઠવાડિયા બાદ નવી શરૂઆત થયેલું હાઈ બ્લડ પ્રેશર અને તેની સાથે પેશાબમાં પ્રોટીન અથવા અંગોની કામગીરીમાં ચોક્કસ અસામાન્ય ફેરફારો જોવા મળે ત્યારે આ સ્થિતિની શંકા થાય છે.
આ બીમારી માત્ર બ્લડ પ્રેશર વધવાની સમસ્યા નથી. તેમાં કિડની, લીવર, મગજ, લોહીના પ્લેટલેટ્સ અને ગર્ભાશયમાં બાળકને પોષણ પહોંચાડતી Placentaની કામગીરીને પણ અસર થઈ શકે છે.
Preeclampsiaનું ચોક્કસ કારણ સંપૂર્ણપણે જાણી શકાયું નથી. જોકે Placentaના વિકાસ અને તેની રક્તવાહિનીઓની કામગીરીમાં થતા અસામાન્ય ફેરફારો મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવતા હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ ફેરફારો માતાના શરીરની રક્તવાહિનીઓ અને વિવિધ અંગોની કામગીરીને અસર કરી શકે છે.
આ સ્થિતિની એક મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે શરૂઆતમાં કેટલીક મહિલાઓને કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણ અનુભવાતાં નથી. નિયમિત ગર્ભાવસ્થા તપાસ દરમિયાન બ્લડ પ્રેશર વધેલું જોવા મળે અથવા પેશાબ તથા લોહીની તપાસમાં ફેરફારો સામે આવે ત્યારે સમસ્યાની ઓળખ થઈ શકે છે.
Preeclampsiaમાં તીવ્ર અને સતત માથાનો દુખાવો થઈ શકે છે. ખાસ કરીને સામાન્ય સારવાર છતાં માથાનો દુખાવો ઓછો ન થતો હોય તો તેની તાત્કાલિક તપાસ જરૂરી છે.
કેટલીક મહિલાઓને દૃષ્ટિ ઝાંખી થવી, આંખો સામે ચમકારા દેખાવા અથવા દૃષ્ટિમાં અન્ય ફેરફારો અનુભવાઈ શકે છે. આ લક્ષણો મગજ અને રક્તવાહિનીઓ પર થતી અસરના સંકેતો હોઈ શકે છે.
પેટના ઉપરના ભાગમાં, ખાસ કરીને જમણી બાજુ પાંસળીની નીચે દુખાવો થવો પણ ગંભીર લક્ષણ હોઈ શકે છે. તેની સાથે ઊબકા, ઉલટી અથવા અસામાન્ય અસ્વસ્થતા થઈ શકે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં ચહેરા અને હાથમાં અચાનક સોજો દેખાઈ શકે છે. જોકે ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન સોજો અન્ય સામાન્ય કારણોથી પણ થઈ શકે છે અને માત્ર સોજાના આધારે Preeclampsiaનું નિદાન કરી શકાય નહીં.
Preeclampsiaનું જોખમ પ્રથમ ગર્ભાવસ્થા, અગાઉની ગર્ભાવસ્થામાં Preeclampsiaનો ઇતિહાસ, જોડિયા બાળકોની ગર્ભાવસ્થા, પહેલેથી હાઈ બ્લડ પ્રેશર, કિડનીની બીમારી અથવા ડાયાબિટીસ જેવી પરિસ્થિતિઓમાં વધી શકે છે. જોકે કોઈ સ્પષ્ટ જોખમી પરિબળ ન હોય તેવી મહિલામાં પણ આ સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.
Preeclampsiaની તપાસમાં બ્લડ પ્રેશરનું યોગ્ય માપન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. સામાન્ય રીતે ગર્ભાવસ્થાના 20 અઠવાડિયા બાદ 140/90 mmHg અથવા તેથી વધુ બ્લડ પ્રેશર ચોક્કસ માપનના માપદંડો સાથે જોવા મળે તો વધુ તપાસ જરૂરી બને છે.
ડૉક્ટર પેશાબમાં પ્રોટીનનું પ્રમાણ, લોહીના પ્લેટલેટ્સ, કિડની અને લીવરની કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરી શકે છે. જરૂરિયાત પ્રમાણે Ultrasound દ્વારા બાળકનો વિકાસ અને અન્ય સંબંધિત બાબતોની તપાસ કરવામાં આવે છે.
મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે Preeclampsiaમાં દરેક વખતે પેશાબમાં પ્રોટીન હોવું જરૂરી નથી. અંગોની કામગીરીને અસર કરતા ચોક્કસ ગંભીર ફેરફારો સાથે પણ આ સ્થિતિનું નિદાન થઈ શકે છે.
ગંભીર Preeclampsiaમાં Eclampsia એટલે કે આંચકી આવવાની સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે. HELLP Syndrome જેવી ગંભીર ગૂંચવણ પણ થઈ શકે છે, જેમાં લોહીના લાલ રક્તકણો, લીવર અને પ્લેટલેટ્સને અસર થાય છે.
આ ઉપરાંત માતામાં Stroke, કિડનીની સમસ્યાઓ અને Placental Abruption જેવી ગૂંચવણોનું જોખમ વધી શકે છે. બાળકમાં વૃદ્ધિ ધીમી થવી અથવા સમય પહેલાં પ્રસૂતિની જરૂર પડવી જેવી પરિસ્થિતિઓ સર્જાઈ શકે છે.
Preeclampsiaની સારવાર તેની ગંભીરતા, ગર્ભાવસ્થાના અઠવાડિયા અને માતા-બાળકની સ્થિતિ પર આધાર રાખે છે. કેટલીક મહિલાઓને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરીને સતત દેખરેખ રાખવાની જરૂર પડી શકે છે.
બ્લડ પ્રેશર નિયંત્રિત કરવા માટે ગર્ભાવસ્થામાં યોગ્ય દવાઓ આપવામાં આવી શકે છે. ગંભીર સ્થિતિમાં આંચકીનું જોખમ ઘટાડવા માટે Magnesium Sulfateનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
Preeclampsiaના નિશ્ચિત નિવારણ માટે Placentaની ડિલિવરી મહત્વપૂર્ણ છે. જોકે પ્રસૂતિ ક્યારે કરાવવી તેનો નિર્ણય માતા અને બાળકની સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને નિષ્ણાત દ્વારા કરવામાં આવે છે.
કેટલાક ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતા દર્દીઓમાં ગર્ભાવસ્થાની શરૂઆતના તબક્કાથી ડૉક્ટર Low-dose Aspirinની સલાહ આપી શકે છે. પરંતુ આ દવા પોતાની રીતે શરૂ કરવી યોગ્ય નથી.
Preeclampsia પ્રસૂતિ બાદ પણ પ્રથમ વખત દેખાઈ શકે છે અથવા થોડા સમય સુધી ચાલુ રહી શકે છે. તેથી ડિલિવરી પછી તીવ્ર માથાનો દુખાવો, શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી અથવા દૃષ્ટિમાં ફેરફાર થાય તો પણ તાત્કાલિક તપાસ જરૂરી છે.
ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન તીવ્ર માથાનો દુખાવો, દૃષ્ટિમાં ફેરફાર, પેટના ઉપરના ભાગમાં ગંભીર દુખાવો, શ્વાસની તકલીફ અથવા આંચકી આવે તો તાત્કાલિક હોસ્પિટલમાં સારવાર લેવી જોઈએ.
નિયમિત ગર્ભાવસ્થા તપાસ, બ્લડ પ્રેશરનું માપન અને ચેતવણીરૂપ લક્ષણોની વહેલી ઓળખ દ્વારા Preeclampsiaની ગંભીર ગૂંચવણોનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે. માતા અને બાળકની સુરક્ષા માટે સમયસર નિદાન અને નિષ્ણાતની દેખરેખ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.