ત્વચા પર અચાનક સફેદ ડાઘ દેખાય છે? દરેક સફેદ ડાઘ Vitiligo નથી, તપાસથી કારણ જાણવું જરૂરી

શરીર પર અચાનક સફેદ અથવા સામાન્ય ત્વચા કરતાં ખૂબ હળવા રંગનો ડાઘ દેખાય ત્યારે ઘણા લોકો ગભરાઈ જાય છે. સફેદ ડાઘ અંગે સમાજમાં અનેક ગેરમાન્યતાઓ પણ જોવા મળે છે. પરંતુ દરેક સફેદ ડાઘ Vitiligo હોય એવું નથી અને Vitiligo હોય તો પણ તે કોઈ વ્યક્તિના સ્પર્શથી બીજા વ્યક્તિમાં ફેલાતો ચેપી રોગ નથી.
ત્વચાને તેનો કુદરતી રંગ Melanin નામના pigmentથી મળે છે. આ pigment melanocytes નામના કોષો બનાવે છે. Vitiligoમાં શરીરની immune system સંબંધિત પ્રક્રિયાને કારણે આ કોષોની કામગીરીને નુકસાન પહોંચી શકે છે. પરિણામે ત્વચાના કેટલાક ભાગમાંથી રંગ ઓછો અથવા સંપૂર્ણ ગાયબ થઈ શકે છે.
Vitiligoમાં સામાન્ય રીતે સ્પષ્ટ સીમાવાળો દૂધિયા સફેદ patch જોવા મળી શકે છે. તે શરીરના કોઈપણ ભાગમાં થઈ શકે છે. હાથ, ચહેરો, કોણી, ઘૂંટણ અને શરીરના ખુલ્લા ભાગોમાં તે વધુ સ્પષ્ટ દેખાઈ શકે છે. કેટલાક લોકોમાં સફેદ patchવાળા વિસ્તારમાં વાળ પણ સફેદ થઈ શકે છે.
Vitiligoના ડાઘમાં સામાન્ય રીતે ખંજવાળ, દુખાવો કે ચેપ જેવા લક્ષણો હોતા નથી. પરંતુ દરેક દર્દીમાં તેની પ્રગતિ એકસરખી હોતી નથી. કોઈ વ્યક્તિમાં થોડા patches વર્ષો સુધી સ્થિર રહી શકે છે, જ્યારે અન્યમાં નવા ભાગોમાં પણ રંગ ઘટી શકે છે.
Vitiligo ખોરાકની કોઈ ચોક્કસ ખોટી જોડીને કારણે થાય છે એવી અનેક માન્યતાઓ પ્રચલિત છે. ઉદાહરણ તરીકે દૂધ સાથે કોઈ ચોક્કસ ખોરાક લેવાથી Vitiligo થાય છે એવી વાતો માટે વિશ્વસનીય તબીબી આધાર નથી. આવી માન્યતાઓના કારણે દર્દીએ બિનજરૂરી રીતે પૌષ્ટિક ખોરાક બંધ ન કરવો જોઈએ.
તેવી જ રીતે Vitiligo ચેપી નથી. સાથે બેસવાથી, હાથ મિલાવવાથી, એક જ ઘરમાં રહેવાથી અથવા સાથે ભોજન કરવાથી તે બીજા વ્યક્તિને થતું નથી. આ બાબત સમજવી ખાસ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે Vitiligo ધરાવતા લોકોને ઘણી વખત સામાજિક ગેરસમજનો સામનો કરવો પડે છે.
બીજી તરફ શરીર પર સફેદ ડાઘ દેખાય એટલે પોતાની રીતે Vitiligo માની લેવું પણ યોગ્ય નથી. કેટલીક fungal skin conditions, અગાઉ થયેલા સોજા પછીના pigment changes અને અન્ય ત્વચા સમસ્યાઓ પણ હળવા અથવા સફેદ patches બનાવી શકે છે.
Dermatologist સામાન્ય રીતે patchનું સ્વરૂપ, તેનું સ્થાન અને સમય સાથે થયેલા ફેરફારનું મૂલ્યાંકન કરે છે. જરૂરિયાત પ્રમાણે વિશેષ પ્રકાશથી તપાસ અથવા અન્ય ટેસ્ટ કરવામાં આવી શકે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં અન્ય autoimmune conditions અંગે પણ તબીબી મૂલ્યાંકન જરૂરી બની શકે છે.
Vitiligoની સારવાર ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ દરેક વ્યક્તિમાં પરિણામ એકસરખું હોય એવું નથી. patch કેટલા સમયથી છે, કયા ભાગમાં છે અને disease active છે કે સ્થિર તેના આધારે topical medicines, phototherapy અથવા અન્ય વિકલ્પો અંગે dermatologist વિચાર કરી શકે છે.
પોતાની રીતે steroidવાળી fairness અથવા combination cream લગાવવી નુકસાનકારક બની શકે છે. આવી દવાઓનો ખોટો અને લાંબા સમયનો ઉપયોગ ત્વચાને પાતળી બનાવવા સહિતની આડઅસર કરી શકે છે.
સફેદ ડાઘ ઝડપથી વધી રહ્યો હોય, નવા patches સતત દેખાતા હોય અથવા બાળકમાં અચાનક આવા ફેરફારો દેખાય તો dermatologistની સલાહ લેવી યોગ્ય છે. યોગ્ય નિદાનથી Vitiligo અને અન્ય કારણો વચ્ચેનો તફાવત જાણી શકાય છે.
Vitiligo વ્યક્તિના શારીરિક સ્વાસ્થ્ય કરતાં ઘણી વખત દેખાવ અને માનસિક સુખાકારી પર વધુ અસર કરી શકે છે. તેને ચેપી અથવા કોઈની ભૂલને કારણે થયેલો રોગ માનવાને બદલે તબીબી સ્થિતિ તરીકે સમજવી જરૂરી છે. સમયસર નિદાન અને યોગ્ય સારવારથી ઘણા દર્દીઓમાં સ્થિતિનું સંચાલન કરવામાં મદદ મળી શકે છે.