હાડકાં નબળાં પાડતો ઓસ્ટિયોપોરોસિસ, શરૂઆતમાં દેખાતાં નથી લક્ષણો

શરીરને મજબૂત રાખવા માટે હાડકાંનું સ્વાસ્થ્ય ખૂબ જ જરૂરી છે. જોકે ઉંમર વધવાની સાથે કેટલાક લોકોનાં હાડકાં ધીમે ધીમે નબળાં પડવા લાગે છે. આ સ્થિતિને ઓસ્ટિયોપોરોસિસ કહેવામાં આવે છે. આ રોગમાં હાડકાંની ઘનતા અને મજબૂતી ઘટે છે, જેના કારણે સામાન્ય વ્યક્તિની સરખામણીમાં નાની ઈજા કે પડી જવાથી પણ હાડકું તૂટી જવાનું જોખમ વધી શકે છે. ખાસ વાત એ છે કે આ રોગ શરૂઆતમાં સામાન્ય રીતે કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણ બતાવતો નથી અને ઘણી વખત હાડકું તૂટે ત્યારે તેની જાણ થાય છે.
ઓસ્ટિયોપોરોસિસ શું છે અને કોને થઈ શકે છે?
ઓસ્ટિયોપોરોસિસમાં હાડકાંની અંદરની રચના નબળી થવા લાગે છે. આ સમસ્યા વૃદ્ધાવસ્થામાં વધુ જોવા મળે છે, પરંતુ તે માત્ર મહિલાઓને જ થાય છે એવું નથી. પુરુષોમાં પણ આ રોગ થઈ શકે છે. ખાસ કરીને મેનોપોઝ પછી મહિલાઓમાં હાડકાંની મજબૂતી ઝડપથી ઘટી શકે છે. પરિવારના સભ્યોમાં ઓસ્ટિયોપોરોસિસનો ઇતિહાસ, ઓછું વજન, શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ, ધૂમ્રપાન, વધુ પડતું દારૂનું સેવન અને કેટલીક દવાઓનો લાંબા સમય સુધી ઉપયોગ જોખમ વધારી શકે છે.
શરૂઆતમાં કયા સંકેતો જોવા મળી શકે?
ઓસ્ટિયોપોરોસિસને ઘણી વખત 'સાયલન્ટ ડિસીઝ' કહેવામાં આવે છે, કારણ કે હાડકાં નબળાં પડતાં હોવા છતાં શરૂઆતમાં દુખાવો કે અન્ય સ્પષ્ટ લક્ષણો ન પણ દેખાય. નાની ઈજા પછી હાડકું તૂટી જવું, પીઠમાં અચાનક ગંભીર દુખાવો, સમય જતાં ઊંચાઈ ઘટવી અથવા પીઠ આગળની તરફ વળી જવી જેવા સંકેતો જોવા મળી શકે છે. આવા ફેરફારોને માત્ર વધતી ઉંમરની અસર માનીને અવગણવા ન જોઈએ.
હાડકાં મજબૂત રાખવા માટે આહારનું મહત્વ
હાડકાંની મજબૂતી જાળવવા માટે કેલ્શિયમ, વિટામિન ડી અને પ્રોટીન પૂરતા પ્રમાણમાં મળવું જરૂરી છે. દૂધ, દહીં, પનીર, લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી, તલ અને અન્ય પૌષ્ટિક ખોરાક આહારનો ભાગ બનાવી શકાય છે. વિટામિન ડી શરીરને કેલ્શિયમ શોષવામાં મદદ કરે છે. તેથી આહારમાં યોગ્ય પોષક તત્ત્વોનો સમાવેશ કરવો અને જરૂરિયાત મુજબ ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે. પોતાની રીતે વધુ માત્રામાં કેલ્શિયમ કે વિટામિનની ગોળીઓ શરૂ કરવી યોગ્ય નથી.
રોજિંદી કસરત પણ છે જરૂરી
હાડકાંના સ્વાસ્થ્ય માટે નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ ઉપયોગી છે. ચાલવું, સીડીઓ ચઢવી અને પોતાની ક્ષમતા મુજબ વજન સહન કરતી કસરતો હાડકાંને મજબૂત રાખવામાં મદદ કરી શકે છે. સ્નાયુઓ મજબૂત કરતી કસરતો અને સંતુલન સુધારતી પ્રવૃત્તિઓ પણ પડી જવાના જોખમને ઘટાડવામાં મદદરૂપ બને છે. જોકે પહેલેથી ઓસ્ટિયોપોરોસિસ હોય અથવા હાડકાં તૂટવાનો ઇતિહાસ હોય તો કસરત શરૂ કરતાં પહેલાં ડૉક્ટર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લેવી જોઈએ.
સમયસર તપાસ કેમ જરૂરી છે?
વધુ જોખમ ધરાવતા લોકો માટે ડૉક્ટર હાડકાંની ઘનતા તપાસવા ડેક્સા (DEXA) સ્કેન કરાવવાની સલાહ આપી શકે છે. આ તપાસથી હાડકાંની મજબૂતી અંગે માહિતી મળે છે અને આગળની સારવાર કે સાવચેતી નક્કી કરવામાં મદદ મળે છે. ખાસ કરીને મેનોપોઝ પછીની મહિલાઓ, ઉંમરલાયક પુરુષો, લાંબા સમયથી સ્ટેરોઇડ દવાઓ લેતા લોકો અથવા નાની ઈજામાં હાડકું તૂટ્યું હોય તેવા લોકોએ પોતાના હાડકાંના સ્વાસ્થ્ય અંગે તબીબી સલાહ લેવી જોઈએ.
નાની સાવચેતીથી મોટા જોખમથી બચી શકાય
ઘરમાં લપસી ન જવાય તેવી વ્યવસ્થા રાખવી, પૂરતો પ્રકાશ રાખવો, યોગ્ય પગરખાં પહેરવાં અને સંતુલન જાળવતી કસરતો કરવી પણ હાડકાંના સ્વાસ્થ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ છે. હાડકાંની નબળાઈ માત્ર વૃદ્ધાવસ્થાની સામાન્ય સમસ્યા નથી; યોગ્ય આહાર, નિયમિત કસરત અને સમયસર તપાસ દ્વારા તેનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે. પીઠમાં સતત કે અચાનક તીવ્ર દુખાવો થાય અથવા નાની ઈજા પછી પણ હાડકું તૂટે તો તબીબી તપાસ કરાવવી જરૂરી છે.