ખોરાક ગળ્યા પછી છાતીમાં અટકી જાય છે? પાણી પીવામાં પણ મુશ્કેલી થાય તો Achalasia હોઈ શકે

ખોરાક ગળવામાં મુશ્કેલી થવી ઘણી વખત ગળાના ચેપ, એસિડ રિફ્લક્સ અથવા અન્નનળીની અન્ય સમસ્યાઓ સાથે જોડાયેલી હોઈ શકે છે. પરંતુ જો ખોરાક ગળ્યા પછી છાતીની અંદર અટકી ગયો હોય તેવી લાગણી થાય અને સમય જતાં પાણી કે અન્ય પ્રવાહી પીવામાં પણ મુશ્કેલી પડવા લાગે તો તે Achalasia નામની અન્નનળીની દુર્લભ બીમારીનો સંકેત હોઈ શકે છે.
Achalasia એક Esophageal Motility Disorder છે. તેમાં અન્નનળીના સ્નાયુઓની સામાન્ય ગતિ અસરગ્રસ્ત થાય છે અને અન્નનળીના નીચેના ભાગમાં આવેલો Lower Esophageal Sphincter યોગ્ય રીતે ઢીલો પડતો નથી. પરિણામે ખોરાક અને પ્રવાહીને પેટ સુધી પહોંચવામાં મુશ્કેલી પડે છે.
સામાન્ય રીતે આપણે ખોરાક ગળીએ ત્યારે અન્નનળીના સ્નાયુઓ સંકલિત રીતે સંકોચાઈને ખોરાકને પેટ તરફ ધકેલે છે. આ પ્રક્રિયાને Peristalsis કહેવામાં આવે છે. અન્નનળીના નીચેના છેડે આવેલો વાલ્વ ખોરાકને પેટમાં પ્રવેશવા દેવા માટે યોગ્ય સમયે ખૂલે છે.
Achalasiaમાં આ બંને પ્રક્રિયાઓ અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે. અન્નનળીની સામાન્ય Peristalsis ઘટે અથવા ગાયબ થઈ જાય છે અને નીચેનો વાલ્વ પૂરતો ખુલતો નથી. તેથી ખોરાક અન્નનળીમાં જ અટકી શકે છે.
આ બીમારીનું મુખ્ય લક્ષણ Dysphagia એટલે કે ગળવામાં મુશ્કેલી છે. શરૂઆતમાં દર્દીને ખોરાક ગળ્યા પછી છાતીમાં અટકતો હોય તેવી લાગણી થઈ શકે છે. સમય જતાં ઘન ખોરાક અને પ્રવાહી બંને ગળવામાં તકલીફ થઈ શકે છે.
Achalasiaની એક ખાસ બાબત એ છે કે તેમાં શરૂઆતથી જ ઘન ખોરાક અને પ્રવાહી બંને ગળવામાં મુશ્કેલી થઈ શકે છે. જોકે દરેક દર્દીમાં લક્ષણોની શરૂઆત અને પ્રગતિ એકસરખી હોતી નથી.
કેટલાક દર્દીઓમાં ગળેલો ખોરાક અથવા પ્રવાહી પચ્યા વગર પાછો મોઢામાં આવી શકે છે. તેને Regurgitation કહેવામાં આવે છે. આ ઉલટીથી અલગ પ્રક્રિયા છે, કારણ કે તેમાં ઘણી વખત ખોરાક અન્નનળીમાંથી જ પાછો આવે છે.
ખાસ કરીને રાત્રે સૂતી વખતે ખોરાક પાછો આવવાથી ઉધરસ અથવા ગૂંગળામણ થઈ શકે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં ખોરાક શ્વાસનળીમાં જવાથી Aspiration સંબંધિત સમસ્યાઓ અથવા ફેફસાના ચેપનું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે.
Achalasia ધરાવતા કેટલાક લોકોને છાતીમાં દુખાવો, દબાણ અથવા બળતરા જેવી ફરિયાદ થાય છે. આ લક્ષણો Acid Reflux જેવા લાગી શકે છે, જેના કારણે કેટલાક દર્દીઓ લાંબા સમય સુધી એસિડિટીની સારવાર લેતા રહે છે.
પરંતુ દરેક છાતીનો દુખાવો અન્નનળીની સમસ્યાને કારણે જ છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. નવા અથવા ગંભીર છાતીના દુખાવામાં હૃદય સંબંધિત કારણોનું યોગ્ય મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.
લાંબા સમય સુધી ખોરાક ગળવામાં મુશ્કેલી રહે તો વ્યક્તિ ઓછું ખાવા લાગે છે. પરિણામે વજન ઘટવું, પોષણની ઉણપ અને નબળાઈ જેવી સમસ્યાઓ સર્જાઈ શકે છે.
Achalasia કેમ થાય છે તેનું ચોક્કસ કારણ મોટાભાગના દર્દીઓમાં સ્પષ્ટ નથી. અન્નનળીની કામગીરી નિયંત્રિત કરતી કેટલીક nerve cellsને નુકસાન થવાથી સ્નાયુઓની ગતિ અને વાલ્વની કામગીરી અસરગ્રસ્ત થાય છે.
Achalasiaનું નિદાન કરવા માટે Gastroenterologist દર્દીના લક્ષણો અને તબીબી ઇતિહાસનું મૂલ્યાંકન કરે છે. Upper GI Endoscopy દ્વારા અન્નનળી અને પેટના ઉપરના ભાગની તપાસ કરવામાં આવી શકે છે. આ તપાસથી ગાંઠ, સાંકડાપણું અથવા અન્ય અવરોધ જેવા કારણોને બહાર કાઢવામાં મદદ મળે છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં Barium Swallow Test કરવામાં આવે છે. તેમાં વિશેષ પ્રવાહી ગળાવી X-ray દ્વારા અન્નનળીમાંથી તે કેવી રીતે પસાર થાય છે તેનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે. Achalasiaમાં અન્નનળીના નીચેના ભાગમાં ચોક્કસ પ્રકારનું સાંકડાપણું જોવા મળી શકે છે.
High-Resolution Esophageal Manometry Achalasiaના નિદાન માટે મહત્વપૂર્ણ તપાસ છે. તેમાં અન્નનળીના સ્નાયુઓના દબાણ અને ગતિનું માપન કરવામાં આવે છે. આ તપાસથી Achalasiaના વિવિધ પ્રકારો વચ્ચે તફાવત કરવામાં પણ મદદ મળે છે.
સારવારનો મુખ્ય હેતુ અન્નનળીના નીચેના વાલ્વનું દબાણ ઘટાડીને ખોરાકને પેટ સુધી સરળતાથી પહોંચવામાં મદદ કરવાનો છે. Achalasiaમાં પહેલેથી અસરગ્રસ્ત nerve function સંપૂર્ણપણે સામાન્ય થઈ જશે એવી ખાતરી આપતી સારવાર ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ લક્ષણોમાં નોંધપાત્ર સુધારો શક્ય છે.
દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે Pneumatic Dilation, Laparoscopic Heller Myotomy અથવા Peroral Endoscopic Myotomy એટલે કે POEM જેવી સારવાર પદ્ધતિઓ પસંદ કરવામાં આવી શકે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં Botulinum Toxin Injectionનો ઉપયોગ પણ થઈ શકે છે.
કઈ સારવાર યોગ્ય છે તે દર્દીની ઉંમર, Achalasiaનો પ્રકાર, અન્ય બીમારીઓ અને ઉપલબ્ધ નિષ્ણાત સારવાર પર આધાર રાખે છે. કેટલીક પ્રક્રિયાઓ પછી Acid Refluxની સમસ્યા ઊભી થઈ શકે છે, તેથી સારવારના ફાયદા અને જોખમ અંગે નિષ્ણાત સાથે ચર્ચા કરવી જરૂરી છે.
જો ગળવામાં મુશ્કેલી સતત વધતી હોય, ખોરાક પાછો આવતો હોય અથવા કારણ વગર વજન ઘટતું હોય તો Gastroenterologistની તપાસ કરાવવી જોઈએ. ખોરાક અન્નનળીમાં સંપૂર્ણપણે અટકી જાય, લાળ પણ ગળી ન શકાય અથવા શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી થાય તો તાત્કાલિક ઇમરજન્સી સારવાર જરૂરી છે.
Achalasia દુર્લભ હોવા છતાં તેની ઓળખ મહત્વપૂર્ણ છે. વારંવાર ખોરાક અટકવાની ફરિયાદને માત્ર એસિડિટી માનીને લાંબા સમય સુધી અવગણવાને બદલે યોગ્ય તપાસ કરાવવાથી સારવાર દ્વારા ખાવા-પીવાની ક્ષમતા અને જીવનની ગુણવત્તામાં સુધારો લાવી શકાય છે.