સતત ઉધરસ, તાવ અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ ન્યુમોનિયાનાં સંકેત હોઈ શકે, સમયસર સારવાર જરૂરી

ફેફસાંમાં ચેપ લાગવાથી હવાની નાની કોથળીઓમાં પ્રવાહી ભરાઈ શકે છે; બાળકો, વૃદ્ધો અને અન્ય બીમારીઓ ધરાવતા લોકોએ ખાસ કાળજી રાખવી

સતત ઉધરસ, તાવ અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ ન્યુમોનિયાનાં સંકેત હોઈ શકે, સમયસર સારવાર જરૂરી

મોસમમાં ફેરફાર, ચેપ અને અન્ય કારણોસર શરદી-ઉધરસની સમસ્યા સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે. પરંતુ ઉધરસની સાથે તાવ, છાતીમાં દુખાવો અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થવા લાગે તો તેને સામાન્ય શરદી સમજીને અવગણવી નહીં. આ લક્ષણો ન્યુમોનિયા નામના ફેફસાંના ચેપના પણ હોઈ શકે છે. ન્યુમોનિયામાં ફેફસાંની હવાની નાની કોથળીઓમાં સોજો આવે છે અને તેમાં પ્રવાહી અથવા પરુ ભરાઈ શકે છે. પરિણામે શરીરને પૂરતો ઓક્સિજન મેળવવામાં મુશ્કેલી થઈ શકે છે. આ બીમારી હળવીથી લઈને ગંભીર સ્વરૂપ પણ ધારણ કરી શકે છે.
શું છે ન્યુમોનિયા અને કયા કારણોથી થાય છે?
ન્યુમોનિયા મુખ્યત્વે બેક્ટેરિયા અથવા વાયરસ જેવા સૂક્ષ્મજીવોના ચેપથી થાય છે. કેટલાક કિસ્સામાં અન્ય સૂક્ષ્મજીવો પણ તેનું કારણ બની શકે છે. ચેપ ફેફસાં સુધી પહોંચે ત્યારે ત્યાં સોજો આવે છે અને હવાની કોથળીઓમાં પ્રવાહી ભરાવા લાગે છે. તેના કારણે શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અને શરીરમાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટવાની સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.
ન્યુમોનિયા કોઈપણ ઉંમરના વ્યક્તિને થઈ શકે છે. જોકે પાંચ વર્ષથી નાનાં બાળકો, 65 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકો, રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી હોય તેવા લોકો અને હૃદય કે ફેફસાંની લાંબા સમયની બીમારી ધરાવતા લોકોમાં ગંભીર બીમારીનું જોખમ વધારે હોઈ શકે છે.
ન્યુમોનિયાનાં મુખ્ય લક્ષણો કયા છે?
ન્યુમોનિયામાં ઉધરસ, તાવ, પરસેવો આવવો, ઠંડી લાગવી અને શરીરમાં થાક અનુભવવો સામાન્ય લક્ષણો છે. કેટલાક દર્દીઓને કફ સાથે ઉધરસ આવે છે, જ્યારે કેટલાકમાં સૂકી ઉધરસ પણ જોવા મળી શકે છે. ઊંડો શ્વાસ લેતી વખતે અથવા ઉધરસ કરતી વખતે છાતીમાં દુખાવો થઈ શકે છે. શ્વાસ ઝડપથી ચાલવો અથવા શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થવી પણ મહત્વપૂર્ણ સંકેત છે.
બાળકોમાં ઝડપથી શ્વાસ ચાલવો, છાતી અંદર ખેંચાતી દેખાવું, દૂધ કે ખોરાક ઓછો લેવો અને અસામાન્ય સુસ્તી જેવા લક્ષણો જોવા મળી શકે છે. વૃદ્ધોમાં ક્યારેક તાવ કરતાં ગૂંચવણ, અચાનક વર્તનમાં ફેરફાર અથવા ખૂબ નબળાઈ વધુ સ્પષ્ટ રીતે દેખાઈ શકે છે.
ક્યારે તાત્કાલિક હોસ્પિટલ જવું જોઈએ?
શ્વાસ લેવામાં ખૂબ તકલીફ થવી, બોલવામાં પણ શ્વાસ ચઢવો, હોઠ કે જીભ વાદળી દેખાવા, અચાનક ગૂંચવણ થવી અથવા દર્દી બેભાન જેવો થઈ જવો ગંભીર ચેતવણી સંકેતો છે. આવી સ્થિતિમાં તાત્કાલિક ઇમરજન્સી સારવાર લેવી જોઈએ. બાળકમાં શ્વાસની તકલીફ, છાતી અંદર ખેંચાવું, પીવામાં અસમર્થતા અથવા અસામાન્ય સુસ્તી જણાય તો પણ વિલંબ કરવો નહીં.
ન્યુમોનિયાનું નિદાન કેવી રીતે થાય છે?
ડૉક્ટર દર્દીનાં લક્ષણો, તાવ, શ્વાસની ગતિ અને છાતીની તપાસ કરીને ન્યુમોનિયાની શંકા કરી શકે છે. જરૂરિયાત મુજબ છાતીનો એક્સ-રે, લોહીની તપાસ અને ઓક્સિજનનું પ્રમાણ માપવાની તપાસ કરવામાં આવી શકે છે. દરેક દર્દીને બધી તપાસની જરૂર પડતી નથી. દર્દીની ઉંમર, લક્ષણો અને ગંભીરતા પ્રમાણે ડૉક્ટર જરૂરી તપાસ નક્કી કરે છે.
સારવાર ચેપના કારણ અને ગંભીરતા પ્રમાણે
ન્યુમોનિયાની સારવાર તેના કારણ પર આધાર રાખે છે. બેક્ટેરિયાના કારણે થયેલા ન્યુમોનિયામાં ડૉક્ટર એન્ટિબાયોટિક દવા આપી શકે છે. વાયરસના કારણે થયેલા ન્યુમોનિયામાં એન્ટિબાયોટિક દવા દરેક વખતે ઉપયોગી હોતી નથી; સારવાર વાયરસના પ્રકાર અને દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.
ગંભીર દર્દીઓને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવાની જરૂર પડી શકે છે. કેટલાક દર્દીઓને ઓક્સિજન, નસ દ્વારા પ્રવાહી અથવા અન્ય સહાયક સારવાર આપવામાં આવે છે. આરામ કરવો અને પૂરતા પ્રમાણમાં પ્રવાહી લેવું સાજા થવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે, પરંતુ તે ડૉક્ટરની સારવારનો વિકલ્પ નથી. ડૉક્ટરની સલાહ વિના એન્ટિબાયોટિક શરૂ કરવી નહીં અને દવાનો કોર્સ પોતાની રીતે અધૂરો છોડવો નહીં.
ન્યુમોનિયાથી બચવા શું કાળજી રાખવી?
ન્યુમોનિયાનું જોખમ ઘટાડવા માટે રસીકરણ મહત્વપૂર્ણ છે. ઉંમર અને આરોગ્યની સ્થિતિ પ્રમાણે ન્યુમોકોકલ, ઇન્ફ્લુએન્ઝા, હિબ, ઓરી અને અન્ય ભલામણ કરાયેલાં રસીકરણ અંગે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ. ખાસ કરીને બાળકો માટે રાષ્ટ્રીય રસીકરણ કાર્યક્રમ મુજબ તમામ જરૂરી રસી સમયસર અપાવવી જરૂરી છે.
ખોરાક લેતા પહેલાં અને શૌચાલયનો ઉપયોગ કર્યા પછી હાથ સાબુથી ધોવા, ઉધરસ કે છીંક આવે ત્યારે મોઢું અને નાક ઢાંકવું, બીમાર વ્યક્તિ સાથે નજીકનો સંપર્ક ટાળવો અને ઘરમાં હવાની અવરજવર જળવાઈ રહે તેની કાળજી રાખવી જોઈએ. ધૂમ્રપાન અને તમાકુથી દૂર રહેવું પણ ફેફસાંના સ્વાસ્થ્ય માટે જરૂરી છે. બાળકોને પ્રથમ છ મહિના સુધી માત્ર માતાનું દૂધ આપવું પણ તેમની રોગપ્રતિકારક શક્તિ માટે લાભદાયી છે.
ન્યુમોનિયા સામાન્ય ઉધરસથી અલગ અને ક્યારેક ગંભીર બની શકે તેવી બીમારી છે. સતત તાવ, ઉધરસ, છાતીમાં દુખાવો અથવા શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય તો સમયસર ડૉક્ટરની તપાસ કરાવવી જોઈએ. ખાસ કરીને બાળકો અને વૃદ્ધોમાં લક્ષણો દેખાય ત્યારે વિલંબ ન કરવો. યોગ્ય સમયે નિદાન, સારવાર અને રસીકરણ દ્વારા ન્યુમોનિયાની ગંભીર અસરનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.