પેટના જમણા ભાગમાં વારંવાર દુખાવો થાય તો પિત્તાશયની પથરીની તપાસ કરાવો, અવગણવાથી વધી શકે છે મુશ્કેલી
પિત્તાશયમાં પથરી હોવા છતાં શરૂઆતમાં લક્ષણો ન પણ દેખાય; જમણી બાજુ ઉપરના પેટમાં દુખાવો, ઊબકા કે ઊલટી થાય તો તબીબી તપાસ કરાવવી જરૂરી
પેટમાં થતો દુખાવો હંમેશાં ગેસ કે એસિડિટીના કારણે જ હોય એવું નથી. કેટલીક વખત પેટના ઉપરના જમણા ભાગમાં થતો દુખાવો પિત્તાશયમાં પથરી હોવાનો સંકેત પણ હોઈ શકે છે. પિત્તાશય એ યકૃત એટલે કે લીવરની નીચે આવેલું નાનું અંગ છે, જેમાં લીવર દ્વારા બનતું પિત્ત સંગ્રહિત થાય છે. આ પિત્ત ખોરાકમાં રહેલી ચરબીના પાચનમાં મદદરૂપ બને છે. જ્યારે પિત્તમાં રહેલા કેટલાક ઘટકોનું પ્રમાણ અસંતુલિત થાય છે ત્યારે તેમાં નાના કે મોટા પથ્થર જેવા કણો બનવા લાગે છે, જેને પિત્તાશયની પથરી અથવા ગોલસ્ટોન્સ કહેવામાં આવે છે.
પિત્તાશયમાં પથરી કેવી રીતે બને છે?
પિત્તમાં કોલેસ્ટ્રોલ અથવા બિલિરૂબિનનું પ્રમાણ વધારે થવું, પિત્તના ક્ષારનું પ્રમાણ ઓછું હોવું અથવા પિત્તાશય યોગ્ય રીતે ખાલી ન થવો વગેરે કારણોસર પથરી બની શકે છે. આ પથરી રેતીના દાણા જેટલી નાની પણ હોઈ શકે છે અને મોટા કદની પણ હોઈ શકે છે. કેટલીક વ્યક્તિઓમાં એક જ પથરી હોય છે, જ્યારે કેટલાકમાં એકથી વધુ પથરી જોવા મળે છે.
ઘણા લોકોમાં પિત્તાશયની પથરી હોવા છતાં કોઈ લક્ષણ દેખાતાં નથી. આવી પથરીને સાઇલન્ટ ગોલસ્ટોન્સ કહેવામાં આવે છે. પરંતુ પથરી પિત્ત બહાર લઈ જતી નળીમાં અવરોધ ઊભો કરે ત્યારે દુખાવો અને અન્ય તકલીફો શરૂ થઈ શકે છે.
કયા લક્ષણો દેખાઈ શકે?
પિત્તાશયની પથરીનું સામાન્ય લક્ષણ પેટના ઉપરના જમણા ભાગમાં અથવા પેટના મધ્ય ઉપરના ભાગમાં અચાનક દુખાવો થવાનું છે. આ દુખાવો ક્યારેક પીઠ અથવા જમણા ખભા તરફ પણ ફેલાઈ શકે છે. દુખાવો થોડા સમયથી લઈને કેટલાક કલાકો સુધી રહી શકે છે. ખાસ કરીને ભારે અથવા ચરબીયુક્ત ભોજન પછી આ તકલીફ અનુભવાઈ શકે છે.
આ ઉપરાંત ઊબકા આવવા, ઊલટી થવી અને પેટમાં અસ્વસ્થતા અનુભવવી જેવા લક્ષણો પણ જોવા મળી શકે છે. જો પેટનો દુખાવો લાંબા સમય સુધી રહે, તાવ કે ઠંડી સાથે ધ્રુજારી આવે, આંખો અથવા ચામડી પીળી થવા લાગે, પેશાબ ઘાટા રંગનો થાય અથવા મળનો રંગ ફિક્કો દેખાય તો તાત્કાલિક તબીબી સારવાર લેવી જરૂરી છે. આ લક્ષણો પિત્તાશય અથવા પિત્તની નળીમાં ચેપ, સોજો કે અવરોધની નિશાની હોઈ શકે છે.
કોને પથરી થવાનું જોખમ વધારે?
વધતું વજન, સ્થૂળતા, ઝડપથી વજન ઘટાડવું, વધુ કેલરી અને શુદ્ધ કાર્બોહાઇડ્રેટવાળો ખોરાક તથા ઓછા ફાઇબરવાળો આહાર પિત્તાશયની પથરીનું જોખમ વધારી શકે છે. ઉંમર વધવા સાથે પણ જોખમ વધી શકે છે. ડાયાબિટીસ, પરિવારમાં પથરીનો ઇતિહાસ અને કેટલીક અન્ય આરોગ્ય સમસ્યાઓ ધરાવતા લોકોમાં પણ જોખમ વધારે હોઈ શકે છે. જોકે આ જોખમકારક પરિબળો ન હોય તેવી વ્યક્તિને પણ પથરી થઈ શકે છે.
પથરીની તપાસ કેવી રીતે થાય છે?
પેટમાં દુખાવો અથવા અન્ય લક્ષણો જણાય તો ડૉક્ટર દર્દીની તકલીફો અને તબીબી ઇતિહાસ જાણી તપાસ કરે છે. પિત્તાશયની પથરી શોધવા માટે સામાન્ય રીતે પેટની અલ્ટ્રાસાઉન્ડ તપાસ કરવામાં આવે છે. આ તપાસમાં પિત્તાશયમાં પથરી છે કે નહીં તેની જાણ થઈ શકે છે. જરૂરિયાત મુજબ લોહીની તપાસ દ્વારા ચેપ, સોજો અથવા લીવર અને પિત્તની નળીઓ સંબંધિત સમસ્યાઓની માહિતી મેળવવામાં આવે છે.
સારવારમાં શું કરવામાં આવે છે?
જો પિત્તાશયમાં પથરી હોય પરંતુ કોઈ લક્ષણ ન હોય તો દરેક વ્યક્તિને તાત્કાલિક સારવારની જરૂર પડે એવું નથી. ડૉક્ટર દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે દેખરેખ રાખવાની સલાહ આપી શકે છે. પરંતુ વારંવાર દુખાવો થતો હોય અથવા પથરીને કારણે જટિલતા ઊભી થઈ હોય તો સારવાર જરૂરી બને છે.
લક્ષણો આપતી પિત્તાશયની પથરી માટે સામાન્ય રીતે પિત્તાશય દૂર કરવાની સર્જરી કરવામાં આવે છે, જેને કોલેસિસ્ટેક્ટોમી કહેવામાં આવે છે. ઘણી વખત આ સર્જરી લેપ્રોસ્કોપિક પદ્ધતિથી કરવામાં આવે છે, જેમાં નાના કાપા દ્વારા ઓપરેશન થાય છે. પિત્તાશય દૂર થયા પછી પણ વ્યક્તિ સામાન્ય જીવન જીવી શકે છે. કઈ સારવાર યોગ્ય છે તે દર્દીની તપાસ અને તબીબી સ્થિતિના આધારે નિષ્ણાત નક્કી કરે છે.
પથરીનું જોખમ ઘટાડવા જીવનશૈલીમાં ફેરફાર
સંતુલિત આહાર લેવો, ફળો, શાકભાજી અને આખા અનાજ જેવા ફાઇબરયુક્ત ખોરાકનો સમાવેશ કરવો, નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરવી અને સ્વસ્થ વજન જાળવવું મદદરૂપ બની શકે છે. વજન ઘટાડવાની જરૂર હોય તો ધીમે ધીમે અને તબીબી સલાહ મુજબ ઘટાડવું જોઈએ. અચાનક અથવા ખૂબ ઝડપથી વજન ઘટાડવાનો પ્રયાસ જોખમ વધારી શકે છે.
પેટના જમણા ભાગમાં વારંવાર દુખાવો થતો હોય તો તેને માત્ર ગેસ કે અપચો માનીને અવગણવો નહીં. સમયસર તપાસ કરાવવાથી પથરીની ઓળખ અને યોગ્ય સારવાર શક્ય બને છે. ખાસ કરીને તીવ્ર દુખાવો, તાવ, ઊલટી અથવા કમળા જેવા લક્ષણો જણાય તો તાત્કાલિક હોસ્પિટલનો સંપર્ક કરવો જરૂરી છે.


