બ્રેઇન સ્ટ્રોકના લક્ષણો ઓળખવામાં થતો વિલંબ બની શકે છે જીવલેણ, સમયસર સારવારથી બચી શકે છે જીવન
ચહેરો વાંકો થવો, હાથ-પગમાં અચાનક નબળાઈ કે બોલવામાં તકલીફ થાય તો તાત્કાલિક હોસ્પિટલ પહોંચો; લક્ષણો થોડા સમયમાં મટી જાય તો પણ તેને અવગણશો નહીં
બ્રેઇન સ્ટ્રોક એટલે મગજના કોઈ ભાગમાં લોહીનો પ્રવાહ અટકી જવો અથવા મગજની રક્તવાહિની ફાટી જવાથી અંદર રક્તસ્રાવ થવો. મગજને યોગ્ય પ્રમાણમાં લોહી અને ઓક્સિજન ન મળે ત્યારે મગજના કોષોને નુકસાન થવાનું શરૂ થાય છે. આ સ્થિતિમાં દર્દીને સમયસર સારવાર ન મળે તો શરીરના એક ભાગમાં લકવો, બોલવામાં મુશ્કેલી, યાદશક્તિમાં ઘટાડો અથવા ગંભીર કિસ્સામાં જીવનું જોખમ પણ ઊભું થઈ શકે છે. તેથી સ્ટ્રોકના શરૂઆતના સંકેતો ઓળખવા અને વિલંબ કર્યા વિના તબીબી મદદ મેળવવી અત્યંત જરૂરી છે.
સ્ટ્રોકના મુખ્ય પ્રકાર
સ્ટ્રોક મુખ્યત્વે બે પ્રકારનો હોય છે. પ્રથમ પ્રકારમાં મગજ સુધી લોહી પહોંચાડતી રક્તવાહિનીમાં લોહીનો ગઠ્ઠો બનવાથી અથવા અવરોધ ઊભો થવાથી લોહીનો પ્રવાહ અટકી જાય છે. તેને ઇસ્કેમિક સ્ટ્રોક કહેવામાં આવે છે. બીજા પ્રકારમાં મગજની કોઈ રક્તવાહિની ફાટી જાય છે અને મગજમાં રક્તસ્રાવ થાય છે, જેને હેમરેજિક સ્ટ્રોક કહેવામાં આવે છે. બંને પ્રકારની સ્થિતિ ગંભીર છે, પરંતુ તેમની સારવાર અલગ હોઈ શકે છે. તેથી હોસ્પિટલમાં જરૂરી તપાસ કર્યા પછી જ યોગ્ય સારવાર નક્કી કરવામાં આવે છે.
આ લક્ષણો દેખાય તો તરત સાવધાન થાઓ
સ્ટ્રોકનાં લક્ષણો સામાન્ય રીતે અચાનક શરૂ થાય છે. દર્દીનો ચહેરો એક તરફ ઢળી જવો, હસતી વખતે મોઢું વાંકું દેખાવું, એક હાથ કે પગમાં અચાનક નબળાઈ અથવા સુનકાર આવવો, બંને હાથ ઊંચા કરવામાં મુશ્કેલી થવી, બોલવામાં અસ્પષ્ટતા આવવી અથવા સામેની વ્યક્તિની વાત સમજવામાં તકલીફ થવી એ મુખ્ય સંકેતો છે.
આ ઉપરાંત અચાનક ચાલવામાં મુશ્કેલી, શરીરનું સંતુલન ગુમાવવું, ચક્કર આવવા, એક અથવા બંને આંખે અચાનક ઓછું દેખાવું, બેવડું દેખાવું કે કોઈ કારણ વગર ખૂબ જ તીવ્ર માથાનો દુખાવો થવો પણ સ્ટ્રોકના સંકેત હોઈ શકે છે.
BE FAST પદ્ધતિથી ઓળખો સ્ટ્રોકના સંકેતો
સ્ટ્રોક ઓળખવા માટે BE FAST પદ્ધતિ ઉપયોગી છે. તેમાં B એટલે Balance – અચાનક સંતુલન ગુમાવવું, E એટલે Eyes – દૃષ્ટિમાં અચાનક ફેરફાર થવો, F એટલે Face – ચહેરાનો એક ભાગ ઢળી જવો, A એટલે Arms – હાથમાં નબળાઈ આવવી, S એટલે Speech – બોલવામાં તકલીફ થવી અને T એટલે Time – સમય બગાડ્યા વિના તાત્કાલિક તબીબી મદદ મેળવવી.
આમાંથી એક પણ લક્ષણ અચાનક દેખાય તો સ્ટ્રોકની આશંકા માનીને તાત્કાલિક એમ્બ્યુલન્સ બોલાવવી જોઈએ. લક્ષણો થોડા સમય પછી આપમેળે મટી જાય તો પણ રાહ જોવી નહીં, કારણ કે તે ટ્રાન્ઝિયન્ટ ઇસ્કેમિક એટેક એટલે કે ટૂંકા સમય માટે થતો સ્ટ્રોકનો ચેતવણી સંકેત હોઈ શકે છે.
કયા કારણોથી વધી શકે છે જોખમ?
હાઈ બ્લડપ્રેશર સ્ટ્રોકનું એક મહત્વનું જોખમકારક પરિબળ છે. આ ઉપરાંત ડાયાબિટીસ, લોહીમાં વધેલું કોલેસ્ટ્રોલ, હૃદયની કેટલીક બીમારીઓ, ધૂમ્રપાન, તમાકુનું સેવન, વધુ પડતું વજન, શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ અને અસંતુલિત આહારથી પણ જોખમ વધી શકે છે. ઉંમર વધવાની સાથે જોખમ વધી શકે છે, પરંતુ સ્ટ્રોક માત્ર વૃદ્ધોને જ થાય છે એવું નથી; યુવાનોમાં પણ આ સમસ્યા જોવા મળી શકે છે.
સ્ટ્રોક આવે ત્યારે શું કરવું?
દર્દીમાં સ્ટ્રોકનાં લક્ષણો દેખાય ત્યારે તરત જ 108 એમ્બ્યુલન્સ અથવા સ્થાનિક ઉપલબ્ધ ઇમરજન્સી સેવા દ્વારા હોસ્પિટલ પહોંચવાની વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ. લક્ષણો કયા સમયે શરૂ થયાં તેની નોંધ રાખવી જરૂરી છે, કારણ કે સારવાર નક્કી કરવામાં આ માહિતી મદદરૂપ બને છે. દર્દીને પોતાની રીતે વાહન ચલાવીને હોસ્પિટલ જવા દેવું નહીં. ડૉક્ટરની સલાહ વિના દવા, ખાસ કરીને લોહી પાતળું કરવાની દવા કે એસ્પિરિન આપવી નહીં, કારણ કે સ્ટ્રોકનું કારણ રક્તવાહિનીમાં અવરોધ છે કે રક્તસ્રાવ તે તપાસ્યા વિના જાણી શકાતું નથી.
હોસ્પિટલમાં સીટી સ્કેન અથવા એમઆરઆઈ જેવી તપાસ દ્વારા સ્ટ્રોકનો પ્રકાર અને અસર જાણી શકાય છે. કેટલાક દર્દીઓમાં લોહીનો ગઠ્ઠો ઓગાળવાની અથવા રક્તવાહિનીમાંથી ગઠ્ઠો દૂર કરવાની સારવાર યોગ્ય સમયમર્યાદામાં શક્ય બની શકે છે. કઈ સારવાર યોગ્ય છે તે દર્દીની સ્થિતિ અને તપાસના પરિણામો પર આધાર રાખે છે.
જીવનશૈલીમાં ફેરફારથી જોખમ ઘટાડી શકાય
બ્લડપ્રેશર અને ડાયાબિટીસ નિયંત્રણમાં રાખવા, સમયાંતરે કોલેસ્ટ્રોલની તપાસ કરાવવી, તમાકુ અને ધૂમ્રપાનથી દૂર રહેવું, મીઠાનું પ્રમાણ ઘટાડવું, ફળો અને શાકભાજીથી ભરપૂર સંતુલિત આહાર લેવો તથા નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરવી સ્ટ્રોકનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદરૂપ બની શકે છે. હૃદયની બીમારી હોય તો ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ નિયમિત સારવાર લેવી પણ જરૂરી છે.
બ્રેઇન સ્ટ્રોકમાં દરેક મિનિટ મહત્વની છે. લક્ષણો ઓળખવામાં અને હોસ્પિટલ પહોંચવામાં થતો વિલંબ મગજને વધુ નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. તેથી ચહેરો વાંકો થવો, હાથમાં નબળાઈ કે બોલવામાં અચાનક તકલીફ જેવા સંકેતોને સામાન્ય સમસ્યા સમજીને અવગણવા નહીં. સમયસર મળેલી તબીબી સારવાર જીવન બચાવવામાં અને લાંબા ગાળાની અશક્તિ ઘટાડવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.


