સવારે આંખોની આસપાસ સોજો અને પેશાબમાં વધુ ફીણ દેખાય છે? કિડનીની ગંભીર સમસ્યાનો સંકેત હોઈ શકે

સવારે ઊંઘમાંથી ઊઠ્યા પછી આંખોની આસપાસ સોજો દેખાવા અથવા પગની ઘૂંટીઓ પાસે સોજો આવવાની સમસ્યાને ઘણા લોકો સામાન્ય માની લે છે. કેટલીક વખત ઊંઘ, દવાઓ અથવા અન્ય સામાન્ય કારણોસર પણ સોજો થઈ શકે છે. પરંતુ જો સોજો વારંવાર રહેતો હોય અને તેની સાથે પેશાબમાં અસામાન્ય રીતે વધુ ફીણ દેખાતું હોય તો તે કિડનીની કામગીરી સાથે જોડાયેલી સમસ્યાનો સંકેત હોઈ શકે છે. આવી જ એક સ્થિતિને Nephrotic Syndrome એટલે કે નેફ્રોટિક સિન્ડ્રોમ કહેવામાં આવે છે.
આપણા શરીરમાં કિડની લોહીમાંથી નકામા પદાર્થો અને વધારાનું પાણી બહાર કાઢવાનું મહત્વપૂર્ણ કામ કરે છે. કિડનીની અંદર લાખો નાનાં ગાળણ એકમો આવેલા હોય છે, જેને Nephrons કહેવામાં આવે છે. દરેક નેફ્રોનમાં Glomerulus નામની સૂક્ષ્મ રક્તવાહિનીઓની રચના હોય છે, જે લોહીને ગાળવામાં મદદ કરે છે.
સામાન્ય સ્થિતિમાં આ ગાળણ પ્રક્રિયા શરીર માટે જરૂરી મોટા ભાગના પ્રોટીનને લોહીમાં જાળવી રાખે છે. પરંતુ જ્યારે Glomeruliને નુકસાન થાય છે ત્યારે પ્રોટીન પેશાબ દ્વારા વધુ પ્રમાણમાં બહાર નીકળવા લાગે છે. આ સ્થિતિને Proteinuria કહેવામાં આવે છે.
નેફ્રોટિક સિન્ડ્રોમમાં પેશાબ દ્વારા મોટા પ્રમાણમાં પ્રોટીન બહાર નીકળવું, લોહીમાં Albumin નામના પ્રોટીનનું પ્રમાણ ઘટવું અને શરીરમાં સોજો આવવો મુખ્ય લક્ષણો છે. કેટલાક દર્દીઓમાં લોહીમાં Cholesterolનું પ્રમાણ પણ વધી શકે છે.
આ બીમારીનું એક જાણીતું લક્ષણ આંખોની આસપાસ સોજો આવવો છે. ખાસ કરીને સવારે ઊઠ્યા પછી પાંપણો અને આંખોની આસપાસનો ભાગ ફૂલેલો દેખાઈ શકે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં પગની ઘૂંટીઓ, પંજા અને પેટમાં પણ સોજો થઈ શકે છે.
શરીરમાં વધારાનું પ્રવાહી એકત્રિત થવાથી વજનમાં ઝડપથી વધારો થઈ શકે છે. જોકે આ વધારો ચરબી વધવાને કારણે નહીં પરંતુ શરીરમાં પાણી જમા થવાને કારણે હોઈ શકે છે.
પેશાબમાં વધુ ફીણ દેખાવું પણ Proteinuria સાથે જોડાયેલું હોઈ શકે છે. પરંતુ દરેક વખતે પેશાબમાં ફીણ દેખાય એટલે કિડનીમાંથી પ્રોટીન બહાર નીકળે છે એવું નથી. પેશાબની ઝડપ અને અન્ય સામાન્ય કારણોથી પણ ફીણ થઈ શકે છે. તેથી ચોક્કસ કારણ જાણવા laboratory test જરૂરી છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં થાક, ભૂખ ઓછી લાગવી અને શરીરમાં અસ્વસ્થતા જેવા લક્ષણો પણ જોવા મળી શકે છે. ગંભીર સ્થિતિમાં શરીરમાં વધુ પ્રવાહી એકત્રિત થવાથી શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી સર્જાઈ શકે છે.
નેફ્રોટિક સિન્ડ્રોમ કોઈ એક જ કારણથી થતી બીમારી નથી. કિડનીની અંદરના ગાળણ એકમોને અસર કરતી વિવિધ બીમારીઓને કારણે આ સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે. Minimal Change Disease, Focal Segmental Glomerulosclerosis અને Membranous Nephropathy તેના કેટલાક સંભવિત કારણો છે.
Diabetes, Lupus, ચોક્કસ infections અને કેટલીક દવાઓ પણ નેફ્રોટિક સિન્ડ્રોમ સાથે જોડાયેલી હોઈ શકે છે. બાળકો અને પુખ્ત વયના દર્દીઓમાં તેના કારણો અલગ હોઈ શકે છે.
આ બીમારીમાં માત્ર સોજો જ સમસ્યા નથી. લોહીમાંથી કેટલાક જરૂરી પ્રોટીન ઘટવાથી શરીરમાં અન્ય ગૂંચવણો પણ સર્જાઈ શકે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં Blood Clots બનવાનું જોખમ વધી શકે છે. ચેપ સામે શરીરની રક્ષણાત્મક ક્ષમતા પણ અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે.
નેફ્રોટિક સિન્ડ્રોમનું નિદાન કરવા માટે ડૉક્ટર પેશાબની તપાસ કરાવે છે. Urine Protein-to-Creatinine Ratio અથવા અન્ય યોગ્ય પરીક્ષણો દ્વારા પેશાબમાં કેટલું પ્રોટીન બહાર નીકળે છે તે જાણી શકાય છે.
લોહીમાં Albumin, Creatinine અને Cholesterolનું પ્રમાણ પણ તપાસવામાં આવી શકે છે. કિડનીની કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે eGFR જેવા માપદંડો ઉપયોગી બને છે.
કેટલાક દર્દીઓમાં કિડનીનું Ultrasound અથવા Kidney Biopsy કરવાની જરૂર પડી શકે છે. Biopsy દ્વારા કિડનીના tissueનો નાનો નમૂનો લઈને મૂળ કારણ વિશે વધુ માહિતી મેળવવામાં આવે છે. જોકે દરેક દર્દીને Biopsyની જરૂર પડતી નથી.
સારવારનો આધાર નેફ્રોટિક સિન્ડ્રોમના મૂળ કારણ પર રહે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં સોજો ઘટાડવા માટે Diuretics આપવામાં આવે છે. પેશાબમાં પ્રોટીનનું પ્રમાણ ઘટાડવા માટે ચોક્કસ પ્રકારની Blood Pressureની દવાઓ ઉપયોગી થઈ શકે છે.
કેટલાક પ્રકારની કિડનીની બીમારીઓમાં Corticosteroids અથવા અન્ય Immunosuppressive Medicinesની જરૂર પડી શકે છે. પરંતુ આ દવાઓ દરેક દર્દી માટે યોગ્ય નથી અને નિષ્ણાતની સલાહ વગર તેનો ઉપયોગ કરવો જોખમી બની શકે છે.
દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે ખોરાકમાં મીઠાનું પ્રમાણ નિયંત્રિત રાખવાની સલાહ આપવામાં આવી શકે છે. જોકે પાણી અને પ્રોટીનના સેવન અંગે દરેક દર્દી માટે એકસરખા નિયમો યોગ્ય નથી. તેથી Nephrologist અથવા યોગ્ય તબીબી નિષ્ણાતના માર્ગદર્શનનું પાલન કરવું જોઈએ.
જો શરીરમાં સોજો ઝડપથી વધી રહ્યો હોય, પેશાબનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય અથવા શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી થાય તો તાત્કાલિક સારવાર લેવી જરૂરી છે. એક પગમાં અચાનક દુખાવો અને સોજો અથવા છાતીમાં દુખાવો સાથે શ્વાસની તકલીફ થાય તો Blood Clot જેવી ગંભીર સમસ્યાની શક્યતા ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ.
નેફ્રોટિક સિન્ડ્રોમમાં સમયસર નિદાન કરવાથી મૂળ કારણ શોધી યોગ્ય સારવાર શરૂ કરી શકાય છે. સવારે આંખોની આસપાસ સતત સોજો, પગમાં સોજો અને પેશાબમાં વારંવાર વધુ ફીણ દેખાવા જેવા લક્ષણોને અવગણવાને બદલે કિડનીની તપાસ કરાવવી મહત્વપૂર્ણ છે.