એલર્જી પછી અચાનક શ્વાસ રૂંધાય કે ગળામાં સોજો આવે? Anaphylaxis જીવલેણ બની શકે
ખોરાક, દવા કે જીવજંતુના ડંખ પછી શરીરમાં ઝડપથી ગંભીર એલર્જિક પ્રતિક્રિયા થઈ શકે છે; શ્વાસની તકલીફ, ગળામાં સોજો કે બેભાન થવા જેવી સ્થિતિમાં તાત્કાલિક ઇમરજન્સી સારવાર જરૂરી
saurashtrabhoomi 
કોઈ ખોરાક ખાધા પછી શરીર પર થોડા ચકામા થવા અથવા નાકમાંથી પાણી આવવા જેવી એલર્જિક પ્રતિક્રિયા ઘણા લોકોને થઈ શકે છે. પરંતુ કેટલીક વ્યક્તિમાં એલર્જી અચાનક ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે અને શ્વાસ તથા લોહીના પરિભ્રમણને અસર કરી શકે છે. આવી ઝડપથી વિકસતી ગંભીર allergic reactionને Anaphylaxis કહેવામાં આવે છે.
Anaphylaxis સામાન્ય એલર્જી કરતાં ઘણી ગંભીર સ્થિતિ છે અને કેટલીક વખત મિનિટોમાં જ લક્ષણો ઝડપથી વધી શકે છે. ખોરાક, કેટલીક દવાઓ અને મધમાખી કે અન્ય જીવજંતુના ડંખ જેવા અલગ અલગ triggers તેના માટે જવાબદાર હોઈ શકે છે. કયા પદાર્થથી પ્રતિક્રિયા થશે તે દરેક વ્યક્તિમાં અલગ હોય છે.
શરૂઆતમાં શરીર પર અચાનક ઊભા થતા ચકામા, ખંજવાળ અથવા ચહેરા અને હોઠ પર સોજો થઈ શકે છે. પરંતુ માત્ર ત્વચાના લક્ષણો જ Anaphylaxisની ઓળખ નથી. કેટલાક ગંભીર કિસ્સામાં સ્પષ્ટ skin rash વગર પણ શ્વાસ અથવા circulation સંબંધિત ગંભીર લક્ષણો થઈ શકે છે.
જીભ કે ગળામાં સોજો, ગળું બંધ થતું હોય તેવી લાગણી, અવાજ બદલાઈ જવો, શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી અથવા Wheezing મહત્વપૂર્ણ ચેતવણી સંકેતો છે. વ્યક્તિને ચક્કર, ભારે નબળાઈ, confusion અથવા બેભાન થવા જેવી સ્થિતિ પણ થઈ શકે છે. કેટલાક લોકોને પેટમાં દુખાવો, ઉલટી અથવા અન્ય gastrointestinal symptoms થઈ શકે છે.
Anaphylaxisમાં રાહ જોઈને જોવું કે એલર્જી પોતાની રીતે ઓછી થાય છે કે નહીં તે જોખમી બની શકે છે. ગંભીર પ્રતિક્રિયામાં Epinephrine (Adrenaline) પ્રથમ પંક્તિની ઇમરજન્સી સારવાર છે. અગાઉ ગંભીર allergy માટે ડૉક્ટરે epinephrine auto-injector આપ્યો હોય તો વ્યક્તિ અને પરિવારના સભ્યોએ તેનો યોગ્ય ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તે જાણવું મહત્વપૂર્ણ છે.
Epinephrine આપ્યા પછી પણ ઇમરજન્સી તબીબી સહાય લેવી જરૂરી છે. લક્ષણો થોડા સમય માટે સુધરી ગયા હોવા છતાં કેટલાક કિસ્સામાં ફરી પ્રતિક્રિયા થઈ શકે છે. તેથી ગંભીર allergy પછી યોગ્ય medical observation જરૂરી બની શકે છે.
માત્ર antihistamine tablet લઈને ગંભીર Anaphylaxisની સારવાર કરવી પૂરતી નથી. Antihistamine ત્વચાની ખંજવાળ કે ચકામા જેવા કેટલાક લક્ષણોમાં મદદરૂપ થઈ શકે છે, પરંતુ ગંભીર શ્વાસ અથવા circulationની સમસ્યામાં તે epinephrineનો વિકલ્પ નથી.
કોઈ વ્યક્તિ બેભાન હોય અથવા ગળવામાં મુશ્કેલી હોય ત્યારે મોઢેથી દવા, પાણી કે ખોરાક આપવાનો પ્રયાસ ન કરવો જોઈએ. ગંભીર શ્વાસની તકલીફ હોય તો તાત્કાલિક સ્થાનિક emergency medical servicesની મદદ લેવી જરૂરી છે.
Anaphylaxisની ઘટના પછી allergy specialistની તપાસ ઉપયોગી થઈ શકે છે. કયા triggerને કારણે પ્રતિક્રિયા થઈ તેની ઓળખ અને ભવિષ્યમાં તેને ટાળવાની યોજના બનાવવી મહત્વપૂર્ણ છે. અગાઉ Anaphylaxis થયેલી વ્યક્તિએ પોતાની emergency action plan અંગે ડૉક્ટર સાથે ચર્ચા કરવી જોઈએ.
કેટલીક વ્યક્તિઓમાં ખોરાકના label ધ્યાનથી વાંચવા અથવા જાણીતી દવાની allergy અંગે દરેક healthcare providerને અગાઉથી જાણ કરવી મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. પરંતુ પોતાની રીતે અનેક ખોરાક બંધ કરી દેવા અથવા allergy testના આધારે જ ગંભીર નિર્ણય લેવા કરતાં specialistનું માર્ગદર્શન લેવું યોગ્ય છે.
એલર્જી સાથે શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, ગળું અથવા જીભ સૂજવી, ચક્કર આવવા કે બેભાન થવા જેવા લક્ષણોને સામાન્ય allergy માનીને રાહ જોવી યોગ્ય નથી. Anaphylaxisમાં ઝડપી ઓળખ અને યોગ્ય ઇમરજન્સી સારવાર જીવન બચાવવામાં નિર્ણાયક બની શકે છે.
)
