ઓક્ટોબરમાં પ્રાકૃતિક પદ્ધતિથી દેશી ચણાનું વાવેતર બની શકે નફાકારક વિકલ્પ, ઓછા પાણીમાં સારા ઉત્પાદનની શક્યતા

જૂનાગઢ, તા.૦૬
રવિ એટલે કે શિયાળુ પાકોના વાવેતર માટે ઓક્ટોબર મહિનો મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે. ખાસ કરીને પ્રાકૃતિક ખેતી અપનાવતા ખેડૂતો માટે દેશી ચણાનું વાવેતર ઓછા પાણી અને પ્રમાણમાં ઓછા ખર્ચ સાથે ઉત્પાદન મેળવવાનો વિકલ્પ બની શકે છે. ચણાનો પાક જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવામાં પણ ઉપયોગી હોવાથી પ્રાકૃતિક ખેતી પદ્ધતિમાં તેનું વિશેષ મહત્વ છે.
ચણાના પાકને અન્ય કેટલાક પાકોની સરખામણીએ પાણીની જરૂરિયાત ઓછી રહે છે. ચોમાસું પૂર્ણ થયા બાદ જમીનમાં રહેલા ભેજનો યોગ્ય ઉપયોગ કરીને પાકની શરૂઆત કરી શકાય છે. ચણા કઠોળ વર્ગનો પાક હોવાથી તેના મૂળની ગાંઠોમાં રહેલા સૂક્ષ્મજીવો વાતાવરણમાંથી નાઈટ્રોજન સ્થિર કરવામાં મદદરૂપ બને છે, જેના કારણે જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવામાં સહાય મળે છે.
પ્રાકૃતિક ખેતી પદ્ધતિ હેઠળ દેશી ચણાનું વાવેતર કરતા પહેલાં જમીનની યોગ્ય તૈયારી કરવી જરૂરી છે. ચોમાસુ પાક લીધા બાદ જમીનમાં એકથી બે ખેડ કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. આપેલી માહિતી પ્રમાણે આખરી ખેડ વખતે એકર દીઠ આશરે 200 કિલો ઘનજીવામૃત જમીનમાં સારી રીતે ભેળવવાથી પાકની શરૂઆત માટે અનુકૂળ સ્થિતિ ઊભી કરી શકાય છે.
એક એકર વિસ્તારમાં આશરે 25થી 30 કિલો દેશી ચણાનું બિયારણ વાપરી શકાય છે. વાવણીના લગભગ બે કલાક પહેલાં બિયારણને બીજામૃતનો પટ આપીને છાંયડામાં સૂકવવાની સલાહ આપવામાં આવી છે. બીજામૃતનો ઉપયોગ બિયારણ અને છોડને શરૂઆતના તબક્કે ફૂગજન્ય સમસ્યાઓ સામે રક્ષણ આપવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
દેશી ચણાના વાવેતર માટે 15 ઓક્ટોબરથી 31 ઓક્ટોબર વચ્ચેનો સમય સૂચવવામાં આવ્યો છે. વાતાવરણમાં ઠંડકની શરૂઆત અને જમીનમાં પૂરતો ભેજ હોય ત્યારે વાવેતર કરવાથી પાકની સ્થાપના સારી રીતે થઈ શકે છે. વાવણી વખતે બે ચાસ વચ્ચે આશરે 30થી 45 સેન્ટીમીટર અને બે છોડ વચ્ચે લગભગ 10 સેન્ટીમીટરનું અંતર રાખવાની સલાહ આપવામાં આવી છે.
ચણાના પાકને સામાન્ય રીતે બેથી ત્રણ પિયતની જરૂર પડી શકે છે. વાવણી સમયે જમીનમાં પૂરતો ભેજ ન હોય તો પ્રથમ પિયત આપી શકાય છે. ત્યારબાદ પાકની સ્થિતિ અને જમીનમાં રહેલા ભેજને ધ્યાનમાં રાખીને પિયતનું આયોજન કરવું જરૂરી છે. ફૂલ આવવાના મહત્વપૂર્ણ તબક્કે વધુ પાણી ન થાય તેની ખાસ કાળજી રાખવાની સલાહ આપવામાં આવી છે.
પ્રાકૃતિક પોષણ વ્યવસ્થાપન માટે દર 15થી 20 દિવસે એકર દીઠ આશરે 200 લીટર જીવામૃત પિયતના પાણી સાથે આપવાનું સૂચવવામાં આવ્યું છે. જરૂરિયાત પ્રમાણે અનુકૂળ વાતાવરણમાં પાક પર જીવામૃતનો છંટકાવ પણ કરી શકાય છે.
ચણાના પાકમાં લીલી ઈયળનો ઉપદ્રવ જોવા મળે ત્યારે પ્રાકૃતિક જીવાત નિયંત્રણના ઉપાયો અપનાવી શકાય છે. આપેલી માહિતી અનુસાર 5 ટકા લીમડાના અર્કનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. બ્રહ્માસ્ત્રનો ઉપયોગ કરવામાં આવે તો 15 લીટર પાણીમાં આશરે 500 મિલી ભેળવી છંટકાવ કરવાની સલાહ આપવામાં આવી છે.
ફૂગજન્ય સમસ્યાઓ સામે પ્રાકૃતિક ઉપાય તરીકે જૂની ખાટી છાશનો ઉપયોગ પણ સૂચવવામાં આવ્યો છે. 15 લીટરના પંપમાં આશરે 500થી 750 મિલી ખાટી છાશ ભેળવીને પાક પર છંટકાવ કરવાની પદ્ધતિ જણાવવામાં આવી છે. જોકે જીવાત કે રોગનો ગંભીર ઉપદ્રવ જોવા મળે તો પાકની સ્થિતિ પ્રમાણે કૃષિ નિષ્ણાતની સલાહ લેવી ખેડૂતો માટે હિતાવહ રહે છે.
દેશી ચણાની સાથે આંતરપાક પદ્ધતિ પણ અપનાવી શકાય છે. ચારથી છ ચાસ ચણા બાદ એક ચાસ રાઈ અથવા ધાણાનું વાવેતર કરવાથી એક જ ખેતરમાંથી વધારાની ઉપજ મેળવવાની તક રહે છે. સાથે જ પાક વૈવિધ્યના કારણે જીવાત વ્યવસ્થાપનમાં પણ મદદ મળી શકે છે.
આપેલી માહિતી પ્રમાણે પ્રાકૃતિક ખેતી પદ્ધતિથી અનુકૂળ પરિસ્થિતિમાં એકર દીઠ આશરે 8થી 12 ક્વિન્ટલ સુધી ચણાનું ઉત્પાદન મેળવવાનો અંદાજ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. જોકે વાસ્તવિક ઉત્પાદન જમીનનો પ્રકાર, બિયારણ, હવામાન, ભેજ, રોગ-જીવાત અને પાક વ્યવસ્થાપન સહિતના પરિબળો પર આધારિત રહે છે.
આ ઉપરાંત કેમિકલ ફ્રી પ્રાકૃતિક ચણાને બજારમાં સામાન્ય ચણા કરતાં 25થી 30 ટકા વધુ ભાવ મળવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. જોકે ખેડૂતોને મળતો વાસ્તવિક ભાવ સ્થાનિક બજાર, ગુણવત્તા, પ્રમાણપત્ર, ખરીદદાર અને માંગ સહિતના પરિબળો પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે.
ઓક્ટોબરમાં યોગ્ય સમયે દેશી ચણાનું વાવેતર, દેશી ગાયના છાણ અને ગૌમૂત્ર આધારિત જીવામૃત-બીજામૃતનો ઉપયોગ, જરૂરિયાત પ્રમાણે પિયત અને પ્રાકૃતિક રીતે જીવાત-રોગ વ્યવસ્થાપન કરવામાં આવે તો ખેડૂતો માટે ચણાનો પાક ઉપયોગી વિકલ્પ બની શકે છે. સાથે જમીનની ગુણવત્તા જાળવવા અને ખેતી ખર્ચ ઘટાડવાની દિશામાં પણ પ્રાકૃતિક ખેતી પદ્ધતિ મદદરૂપ બની શકે છે.